نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه اراک

چکیده

جنس Ovis از نظر تکامل و سیستماتیک یکی از پیچیده‌ترین جنس‌های پستانداران است. فلات مرکزی ایران با دارا بودن رشته کوه‌های مرتفع و گسترده زیستگاه مطلوب گوسفند وحشی می‌باشد، بنابراین جمعیت‌های قابل توجهی از گونه گوسفند وحشی در این منطقه مشاهده می‌گردد. منطقه حفاظت شده هفتادقله در مرکز این فلات قرار دارد. این مطالعه با استفاده از ویژگی‌های مورفولوژی شاخ، رنگ و الگوی پوشش بدن گوسفند وحشی که توسط تصاویر ثبت شده از دوربین تله‌ای، لاشه شکار شده و همچنین مشاهده مستقیم گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله انجام شد و اطلاعات بدست آمده از سرشماری این گونه در دو دره چکاب و سیبک منطقه هفتادقله با نرم افزار SPSS16 تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان می‌دهد در منطقه هفتادقله سه زیر گونه از گوسفند وحشی وجود دارد. دو زیر گونه ارمنی (Ovis ammon gmelini) و اصفهان (Ovis orientalis isphahanica) و یک زیر گونه یا هیبرید پیشنهادی جدید بنام گوسفند وحشی اراک (Ovis orientalis arakica) در منطقه مشاهده گردید. پراکندگی گوسفند وحشی اصفهان و گوسفند وحشی ارمنی تا منطقه هفتادقله گسترش یافته است. بیشترین جمعیت گوسفند وحشی به ترتیب مربوط به زیر گونه‌های اصفهان، اراک و ارمنی می‌باشد.. مطالعه آینده باید بر روی مورفومتریک تطبیقی و بررسی ژنتیکی به‌منظور مشخص‌شدن وضعیت زیر‌گونه پیشنهادی جدید در منطقه هفتادقله متمرکز شود

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Study of morphological characteristics of Wild Sheep sub-species in Haftad Gholleh Protected Area in Central Iranian Plateau

چکیده [English]

According to evolutionary and systematic view, Ovis is one of the most complicated species in mammals. The Iran’s central plateau with high and widespread mountains is an ideal natural habitat for wild sheep. The Haftad Gholleh Protected Area is located in the center of this plateau. Consequently, a large population of these wild sheep species can be found in this area. The present study was carried out with respect to morphological features of wild sheep including horn, color and patterns that was obtained using camera trapping records, quarry as well as direct observation of wild sheep in Haftad Golleh area. The collected data was analyzed using SPSS16 software. The research results indicate that there are three sub-species of wild sheep in Haftad Gholleh Protected Area. Two previous described species namely Armenian (Ovis ammon gmelini) and Isfahan (Ovis orientalis isphahanica) species and one new proposed sub-species or hybrid named as Arak wild sheep (Ovis orientalis arakica). The distribution of Isfahan and Armenian species has extended to Haftad Gholleh Protected Area. The highest number of population in wild sheeps belonged to Isfahan, Arak and Armenian species, respectively. Future study should be focused on parallel morphometric and genetic survey to clarify the status of the proposed sub species in Haftad Gholleh Protected Area

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ovis orientalis arakica
  • Morphological characteristics
  • Camera traps
  • Haftad Gholleh Protected Area of Arak

مطالعه ویژگی­های مورفولوژیکی زیرگونه­های گوسفندوحشی در منطقه حفاظت شده هفتادقله در فلات مرکزی ایران

امیر انصاری

اراک، دانشگاه اراک، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، گروه محیط زیست

تاریخ دریافت: 25/12/95              تاریخ پذیرش: 22/8/96

چکیده

جنس Ovis ازنظر تکامل و سیستماتیک یکی از پیچیده­ترین جنس­های پستانداران است. فلات مرکزی ایران با دارا بودن رشته‌کوه‌های مرتفع و گسترده زیستگاه مطلوب گوسفند وحشی می­باشد، بنابراین جمعیت­های قابل‌توجهی از گونه گوسفند وحشی دراین منطقه مشاهده می­گردد. منطقه حفاظت‌شده هفتادقله در مرکز این فلات قراردارد. این مطالعه بااستفاده از ویژگی­های مورفولوژی شاخ، رنگ و الگوی پوشش بدن گوسفند وحشی که توسط تصاویر ثبت‌شده از دوربین تله­ای، لاشه شکار شده و همچنین مشاهده مستقیم گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله انجام شد و اطلاعات بدست آمده از سرشماری این‌گونه در دودره چکاب و سیبک منطقه هفتادقله با نرم‌افزارSPSS16 تجزیه‌وتحلیل گردید. نتایج نشان می­دهد در منطقه هفتادقله سه زیرگونه از گوسفند وحشی وجود دارد. دو زیرگونه ارمنی (Ovis ammon gmelini) و اصفهان (Ovis orientalis isphahanica) و یک زیرگونه یا هیبرید پیشنهادی جدید بنام گوسفند وحشی اراک (Ovis orientalis arakica) در منطقه مشاهده گردید. پراکندگی گوسفند وحشی اصفهان و گوسفند وحشی ارمنی تا منطقه هفتادقله گسترش‌یافته است. بیشترین جمعیت گوسفند وحشی به ترتیب مربوط به زیرگونه‌های اصفهان، اراک و ارمنی می­باشد.. مطالعه آینده باید برروی مورفومتریک تطبیقی و بررسی ژنتیکی بمنظور مشخص­شدن وضعیت زیر­گونه پیشنهادی جدید در منطقه هفتاد قله متمرکز شود.

واژه­های کلیدی: گوسفند وحشی اراک، ویژگی­های مورفولوژیکی، دوربین تله­ای و منطقه هفتاد قله

نویسنده مسئول، تلفن: ۰۹۱۸۸۶۲۳۹۵۵  ، پست الکترونیکی: a-ansari@araku.ac.ir

مقدمه

 

از نظر تکامل و سیستماتیک جنس Ovis از پیچیده­ترین جنس­های پستانداران می باشد. در طول دو قرن گذشته بر اساس معیارهای ریخت­شناسی و توزیع جغرافیایی، طبقه­بندی و تجدید نظرهای زیادی برای این جنس ارائه‌شده است (12). نادلر و هوفمن در سال 1963 پیشنهاد کرد که همه جمعیت­های گوسفندان وحشی از یک‌گونه هستند، اما تاکنون هفت­گونه شناخته ‌شده است (15). آنها در صفاتی مانند اندازه بدن، مورفولوژی شاخ، رنگ، الگوی پوشش بدن، تعداد کروموزوم و توزیع جغرافیایی باهم تفاوت دارند (شکل 1)، (7 و 9).

براساس آخرین رده­بندی در کتاب پستانداران دنیا در سال 2005 تمام قوچ و میش­های ایران تحت یک‌گونه بنام (Ovis aris) می­باشد (19). همچنین لودوینگ در سال 1998 هیچ‌گونه تفاوتی بین قوچ و میش­های اوریال و ارمنی و همچنین هیبریدهای قوچ­البرز و قوچ­کرمان قائل ­نشده­است (14). ولی برخی از محققان قوچ‌هایی را که 58 کروموزوم دارند اوریال (Ovis orientalis) و قوچ­هایی از قبیل قوچ ارمنی را که 54 کروموزوم دارند موفلون
(Ovis gmelini) می‌نامند برخی دیگر نیز قوچ و میش­های ایران را تحت یک‌گونه بنام (Ovis ammon) می­شناسند. از نظر اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی گونه گوسفند وحشی در رده آسیب‌پذیر گنجانده شده­است (13). تاکنون 7 قوچ وحشی شامل قوچ اوریال، قوچ ارمنی، قوچ اصفهان، قوچ لارستان، قوچ­البرز مرکزی و قوچ­کرمان در ایران شناسایی­شده­است (5) (شکل 2). ولیکن علاوه براین قوچ­ها در برخی از مناطق کشور مانند منطقه اراک، حاشیه کویر مرکزی و کویر لوت، خوزستان، شیراز، کرمان و جنوب­شرقی ایران قوچ­هایی زندگی می­کنند که بعلت کمبود اطلاعات هنوز توصیف نشده­اند (5).

 

 

شکل 1- نقشه توزیع جغرافیایی هفت گونه گوسفند وحشی براساس طبقه‌بندی نادلر و همکاران در سال 1971 را نشان می‌دهد.

 

شکل 2- شکل ظاهری و تعداد کروموزوم در قوچ­های ایرانی بر اساس مطالعات والدز و همکاران در سال 1978.

 

استان مرکزی بدلیل قرارگرفتن در مرکز کشور و زاویه برخورد دو رشته‌کوه البرز و زاگرس و پیش­کوه­های مرکزی کشور و دارا بودن کوه­های مرتفع و گسترده شرایط زیستگاهی مطلوب برای گوسفند وحشی ایجاد نموده است. مهمترین مناطق چهارگانه محیط‌زیست در استان مرکزی شامل مناطق هفتادقله اراک، پلنگ دره قم، الوند خمین، موته اصفهان، راسوند شازند و جاسب دلیجان می‌باشند. بدلیل وجود زیستگاه مطلوب، جمعیت­های قابل‌توجهی از گوسفند وحشی در این مناطق بویژه در منطقه حفاظت‌شده هفتادقله مشاهده می­گردد (2 و 3). بدلیل ناشناخته بودن ویژگی­های مورفولوژیکی زیرگونه­های گوسفند وحشی بویژه قوچ­های منطقه هفتادقله اراک واقع در فلات مرکزی ایران انجام این مطالعه ضروری می‍باشد.

مواد و روشها

منطقه موردمطالعه: منطقه حفاظت‌شده هفتادقله با مساحتی برابر با 97407 هکتار در 25 کیلومتری شمال­شرقی اراک و بین شهرستان­های اراک، محلات و خمین در استان مرکزی بین عرض­های جغرافیایی ً55 33َ و ً19 34َ شمالی و طول­های جغرافیایی  57ً 49َ و  ً22 50َ شرقی واقع‌شده است. در (شکل 3) موقعیت این منطقه در استان مرکزی ارائه‌شده است. این منطقه از سال 1349 بعنوان منطقه شکارممنوع اعلام‌شده و در سال 1352 بعنوان منطقه حفاظت‌شده ارتقاء یافت. براساس سنگ‌نوشته‌ها و کتیبه­های متعددی که در این منطقه وجود دارد، قدمت این منطقه بعنوان شکارگاه پلنگ، قوچ و بز وحشی به بیش از چهارصد سال می­رسد. منطقه حفاظت‌شده هفتادقله از پیکره­ای کوهستانی که در گستره­ای از تپه‌ماهورها و دشت­ها قرارگرفته، تشکیل‌شده است. دراین منطقه دو محدوده امن شمالی و جنوبی مشاهده می­شوند که منطقه امن شمالی با وسعتی برابر با 11765 هکتار، سطحی برابر با 1/12 درصد و منطقه امن جنوبی با وسعتی برابر با 6696 هکتار، 9/6 درصد از سطح منطقه را بخود اختصاص می­دهند. در منطقه هفتادقله 205 گونه گیاهی که بیشترین تنوع گیاهی مربوط به تیره­های کاسنی، نعناع، شب­بو، گندمیان، چتریان، میخک،گاوزبان و... است و 71 گونه پرنده از 26 خانواده که اغلب دانه‌خوار، حشره‌خوار و شکاری مشاهده می­گردد (1). مهمترین پستانداران منطقه شامل پلنگ، گرگ، روباه، شغال، کفتار، گربه وحشی، بز وحشی و بز، قوچ و میش، گراز و آهو می­باشد. در تابستان 1392برای اولین بار در طول تاریخ حیات این منطقه بااستفاده از دوربین تله­ای تصویر پلنگ ایرانی ثبت گردید. بز وحشی (پازن) بعنوان سلطان صخره­ها و نماد تنوع زیستی استان مرکزی انتخاب‌شده است (1).

 

 

شکل3- موقعیت آبشخورها، نقاط نصب دوربین­ها و پراکنش گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله


روش تحقیق: این مطالعه از سال 1389 تا سال 1395 انجام شد. بمنظور شناسایی ویژگی­های مورفولوژیکی زیرگونه‌های گوسفند وحشی از تصاویر دوربین تله­ای، تصاویر قوچ­های وحشی شکار­شده توسط شکارچیان لاشه قوچ­های تلف­شده ناشی از بیماری طاعون نشخوارکنندگان (ppr) در سال 1394 و مشاهده مستقیم قوچ­ها در بازدیدهای میدانی از منطقه­هفتادقله استفاده گردید. قبل از نصب دوربین­های تله­ای ابتدا بازدید میدانی در زمان­های مختلف از منطقه انجام­شد درنهایت بهترین مکان آبشخورها و مناسب­ترین زمان فصل تابستان برای ثبت تصاویر قوچ­ها در منطقه هفتادقله انتخاب گردید. از مجموع 20 آبشخور واقع در دره­های سیبک و چکاب منطقه هفتاد قله، 7 آبشخور در دره سیبک و 5 آبشخور در دره چکاب انتخاب گردید. در (شکل 3) موقعیت آبشخورها، نقاط نصب دوربین­ها و پراکنش گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله با استفاده از نرم‌افزارArc gis9.3  و تصویر ماهواره­ای لندست سال 2016 ارائه‌شده است. با نصب دوربین تله­ای در فصل تابستان در کنار آبشخورهای دره سیبک و چکاب منطقه هفتادقله تعداد زیادی تصویر از قوچ­های وحشی ثبت­گردید و ویژگی­های مورفولوژیکی آنها بویژه شکل شاخ­ها و بدن قوچ­ها را با ویژگی­های مورفولوژی بدن و شاخ­های قوچ­های وحشی ایران موجود در منابع مختلف بویژه کتاب راهنمایی صحرایی پستانداران ایران و مطالعه والدز و همکاران (1978) تطبیق داده‌شده (5 و 18). براین اساس زیرگونه‌های گوسفند وحشی موجود در منطقه­ هفتادقله شناسایی گردید. درنهایت نیز اطلاعات سرشماری زیرگونه­های گوسفند وحشی با استفاده نرم‌افزارSPSS16  مورد تجزیه‌وتحلیل آماری قرار­گرفت (20).

نتایج

در طول مطالعه تقریباً 500 تصویر در 12 دوربین تله­ای، 40 تصویر لاشه شکار، 10 تصویر لاشه تلف‌شده ناشی از بیماری طاعون نشخوارکنندگان و100 تصویر ثبت­شده از گوسفند وحشی در بازدید میدانی در منطقه هفتادقله ثبت­گردید. برای این تحقیق درمجموع حدود 330 راس قوچ وحشی بالای 5 سال در تصاویر و بازدید میدانی موردبررسی قرار­گرفت. با تطبیق ویژگی­های مرفولوژیکی شامل شکل شاخ­ها، شکل ظاهری و رنگ بدن قوچ­ها با مشخصات قوچ­های ایران بویژه قوچ­های اصفهان و ارمنی مشخص­گردید هردو قوچ اصفهان و ارمنی در منطقه هفتادقله وجود دارند ولیکن تعدادی قوچ نیز در منطقه مشاهده گردید که هم‌شکل شاخ و هم‌شکل ظاهری بدن بصورت ویژگی­های مشترک بین قوچ اصفهان و ارمنی است ولیکن بطورکلی مشابه هیچکدام از قوچ­های دیگر ایران نیستند. براین اساس معلوم می­گردد این قوچ خاص منطقه اراک است و پیشنهاد می­گردد این قوچ بعنوان یک هیبرید یا زیرگونه جدید گوسفند وحشی در اراک و ایران معرفی گردد. و آنرا گوسفند وحشی اراک بانام علمی (Ovis orientalis arakica) نامگذاری شود. مشخصات مشترک در قوچ اراک (Ovis orientalis arakica) به­این صورت است که شاخ از قسمت جلوی سر مانند قوچ ارمنی فاقد زوایای تند است بطوری که مقطع عرضی آن گاهی کمی بیضی‌شکل بنظر می­رسد و بسمت عقب جهت دارد ولیکن شاخ از قسمت عقب سر شبیه قوچ اصفهان است و انتهای شاخ بسمت گردن متمایل شده است. رنگ چشم­ها روشن­تر از قوچ­های ارمنی و اصفهان است. جثه قوچ اراکی بزرگ­تر و ارتفاع و طول بدن نیز بلندتر از قوچ ارمنی و اصفهان می­باشد. اندازه طول شاخ تا 88 سانتی­متر می­رسد. رنگ بدن قوچ اراک از قوچ­های ارمنی و اصفهان روشن­تر و متمایل به زرد­نخودی می­باشد و دست، پا، شکم و پوزه سفید است. لکه سفید زینی شکل در ناحیه کمر دیده می­شود. در زمستان موهای سینه سیاه‌رنگ و سیاهی تا روی زانوی­دست­ها و زیربغل حیوان کشیده شده است و مانند قوچ ارمنی زیرگردن فاقد موی سیاه است. شاخ در ماده­های زیرگونه اراکی بلندتر از ماده­های ارمنی و اصفهان است (شکل های 4 و 5).

 

شکل 4- فرم شاخ قوچ اراک (Ovis orientalis arakica)

 

شکل­های 6 ، 7 ، 8 و 9 بترتیب تصاویر ثبت‌شده توسط دوربین تله­ای، لاشه­های شکار، ثبت‌شده در بازدید میدانی

 

شکل5- تصویر زیرگونه یا هیبرید جدید پیشنهادی قوچ اراک (Ovis orientalis arakica) در دره سیبک منطقه هفتادقله

 

 

و لاشه­های تلف­شده ناشی از بیماری طاعون نشخوار­کنندگان کوچک (PPR) زیر­گونه­های گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله را نشان می­دهد.

 

 

شکل 6- تصاویر زیرگونه‌های قوچ وحشی ثبت‌شده توسط دوربین تله­ای در منطقه هفتادقله

 

شکل7- تصاویر زیرگونه‌های قوچ وحشی شکار شده توسط شکارچیان در منطقه هفتاد قله

 

شکل8- تصاویر زیرگونه‌های قوچ وحشی ثبت­شده در بازدید از منطقه هفتادقله

 

 

 

نتایج  آماری اطلاعات شمارش­شده از تعداد جمعیت سه

قوچ اصفهان، اراک و ارمنی منطقه هفتادقله در جدول 1 ارائه ‌شده است.

 

 

شکل 9- تصاویر لاشه­های گوسفند وحشی تلف­شده ناشی از بیماری طاعون در منطقه هفتاد قله

 

 

بیشترین فراوانی قوچ­ها در منطقه هفتادقله بترتیب مربوط به قوچ­اصفهان در دره سیبک، قوچ­­اراک در سیبک و قوچ­­ارمنی در سیبک می­باشد. یعنی فراوانی هر سه قوچ در دره سیبک بیشتر است و قوچ­اصفهان از همه فراوان­تر و قوچ­ارمنی کمترین فراوانی را دارد. بنابراین دره سیبک نسبت به دره چکاب برای قوچ و میش مطلوب­تر می­باشد.

 

 

جدول 1- میزان شاخص­های آماری تعداد زیر­گونه­های گوسفند وحشی ثبت­شده در منطقه هفتادقله

متغیر شاخص آماری

قوچ وحشی اصفهان (Ovis orientalis isphahanica)

قوچ وحشی اراک (Ovis orientalis arakica)

قوچ وحشی ارمنی (Ovis orientalis gmelini)

چکاب

سیبک

چکاب

سیبک

چکاب

سیبک

میانگین

3

14/5

14/2

71/2

87/0

5/1

انحراف معیار

24/1

86/0

1

91/0

69/0

75/0

واریانس

53/1

74/0

2/1

83/0

48/0

57/0

فراوانی تجمعی

42

72

30

38

11

21

درصد

17

35

14

18

6

10

آزمون کلموگروف- اسمیرنوف

081/0

004/0

004/0

09/0

009/0

023/0

آزمون کروسکال والیس

متوسط رتبه

39/8

61/20

79/12

21/16

11/11

89/17

Chi-Square

17/16

37/1

48/5

Asymp. Sig.

000/0

242/0

019/0

 

بر اساس اطلاعات جدول 1 و مقادیر آزمون کلموگروف- اسمیرنوف، توزیع تعداد سه قوچ اصفهان، اراک و ارمنی در دره­های چکاب و سیبک نرمال نمی­باشد (0.05P<). مقدار آزمون کروسکال والیس نشان می­دهد، بین تعداد قوچ­های اراک و ارمنی در دو دره چکاب و سیبک اختلافی وجود ندارد، ولیکن برای تعداد قوچ­های اصفهان بین دودره چکاب و سیبک اختلاف معنی‌داری وجود دارد (0.05P>).

در (شکل 10) تغییرات مورفولوژیکی فرم­ غیر­عادی شاخ قوچ­های منطقه هفتادقله نشان داده‌شده است. همان­طور که در تصویر مشاهده می­شود. در این شرایط انتهای نوک شاخ­ها به گردن نزدیک می­شوند، و مزاحمت­های زیادی برای حیوان ایجاد می­کند، که برای بقاء حیوان از اهمیت بالای برخوردار است.

 

شکل 10- نمونه شاخ فرورفته به گردن قوچ وحشی در حاشیه منطقه هفتادقله

وجود تنوع زیاد شکل و فرم شاخ­های قوچ­وحشی در منطقه هفتادقله باعث گیر­کردن شاخ­ها در مواقع نزاع بین قوچ­ها می­شود، این اتفاق در طول مطالعه دو بار در منطقه هفتادقله مشاهده گردید (شکل 11).

بحث و نتیجه‌گیری

این مطالعه نشان می­دهد بعضی از آبشخورها بدلیل قرار­گرفتن در نزدیکی زیستگاه­های مطلوب برای قوچ و میش‌ها مطلوبیت بیشتری نسبت به سایر آبشخور دارند زیرا که جمعیت بیشتری از گوسفندان وحشی در آن نقاط مشاهده گردید (2).

 

شکل 11- نمونه شاخ­های گیر­کرده در قوچ­های وحشی منطقه هفتادقله

در این تحقیق یک زیرگونه جدید بنام قوچ اراک
( Ovis orientalis arakica) شناسایی و پیشنهاد گردید، و ثبت نهایی این زیرگونه نیاز به انجام مطالعات دقیق­تر علمی ازنظر ژنتیکی نیز می­باشد. همچنین مشخص گردید که پراکندگی زیرگونه قوچ ارمنی از شمال­غرب کشور تا منطقه هفتادقله اراک و همچنین پراکندگی قوچ اصفهان از مناطق جنوب­غربی و جنوب­شرقی اصفهان و قسمتی از استان چهارمحال بختیاری تا منطقه هفتادقله اراک گسترش‌یافته است. بنابراین نتایج این مطالعه منطبق با مطالعات انجام­شده در رابطه با گوسفند وحشی ایران که توسط نادلر و همکاران در سال­های 1971 و 1973، فدوسنک و بلنک در سال 2005، رضایی و همکاران در سال 2010، والدز و همکاران در سال 1978، اسلامی و همکاران در سال 1979 و ضیایی در سال 1387 می­باشد (5، 8، 9، 10، 15، 16، 17 و 18). تلاقی گوسفندان وحشی در منطقه هفتادقله باعث تغییرات مورفولوژیکی خاصی بویژه در فرم شاخ قوچ­های منطقه شده است. بطورئیکه قوس شاخ­ها کوچکتر می­شود و در قوچ­های کهنسال نوک شاخ­ها به گردن حیوان می‌رسد و با رشد بیشتر شاخ به داخل گردن حیوان فرو می­رود و باعث مرگ حیوان می­گردد. وجود تنوع در شکل شاخ­های قوچ­وحشی در هفتادقله باعث می­شود در مواقع جفت‌گیری و نزاع بین قوچ­ها، در هنگام ضربه شدید از ناحیه شاخ، شاخ­های با قوس کمتر در شاخ­های با قوس بیشتر از قسمت جلو در هم­گیر­می­کنند و هر دوشاخ از قسمت گره­ها در هم قفل می­شوند و امکان جدا شدن شاخ­ها وجود ندارد و در اغلب موارد مهره­گردن قوچی که شاخ با قوس بیشتر دارد می­شکند. این اتفاق باعث می­شود هر دو حیوان برای مدت­ها در همین حالت بمانند درنهایت هر دو تلف می­شوند. و لاشه آنها غذای گوشتخواران منطقه می­گردد و فقط اسکلت و شاخ آنها باقی می­ماند. و وجود آثار تخریب پوشش گیاهی و خاک تا شعاع 5 متری اسکلتها نشان از تلاش آنها جهت رهایی از این وضعیت می­باشد. احتمالاً این اتفاق­ها ناشی از تغییر نسبت­ها و درنتیجه اختلال ژنتیکی بین زیرگونه­های گوسفند وحشی (اصفهان، ارمنی و اراک) در منطقه هفتادقله می­باشد. در آینده وضعیت گوسفندان وحشی با تهدید جدی روبرو می­باشد. بنظر می­رسد کم بودن تعداد قوچ ارمنی در منطقه هفتادقله بدلیل قطع ارتباط کریدورها از قسمت شمال­غرب کشور می­باشد. که این اتفاق باعث کاهش مهاجرت قوچ­ارمنی به منطقه هفتادقله شده است. اما هنوز ارتباطات زیستگاهی بین منطقه اصفهان و هفتادقله وجود دارد و این موضوع  باعث زیاد بودن قوچ اصفهان در منطقه هفتادقله است. و با قطع ارتباط کریدورها در آینده قوچ اراک که حاصل تلاقی ژنتیکی گوسفندان وحشی­ارمنی و اصفهان است. باتوجه به غالب شدن قوچ اصفهان در منطقه پیش­بینی می­گردد، ابتدا بتدریج شکل ظاهری قوچ­اراک به قوچ­اصفهان شباهت بیشتری پیدا کنند و از شکل ظاهری قوچ ارمنی فاصله ­بگیرند. سپس با کاهش جمعیت گوسفند وحشی اصفهان و ارمنی در منطقه هفتادقله، قوچ اراک از بین خواهد رفت. بنابراین شناسایی و حفظ کریدورهای قوچ اصفهان و قوچ­ارمنی ضروری می­باشد. از آنجائیکه منطقه هفتادقله در محل تلاقی رشته‌کوه البرز، زاگرس، پیش­کوه­های مرکزی و در مرکز کشور قرار­دارد. و وجود قوچ­ارمنی در شمال­غرب، قوچ­اصفهان در جنوب، قوچ­البرز در شمال، قوچ کویر در شرق و قوچ­اراک در منطقه هفتادقله و همچنین وجود کریدورهای ارتباطی بین آنها و تلاقی قوچ­های مختلف در منطقه هفتادقله در فصول مختلف باعث ایجاد تنوع زیادی در ویژگی­های مرفولوژیکی بویژه در شکل ظاهری بدن و شاخ بین زیرگونه­های گوسفند وحشی در مرکز کشور شده است. که نتیجه این تلاقی بنظر می­رسد وجود یک زیرگونه جدید بنام قوچ­اراک است. بنابراین می‌توان منطقه هفتادقله را بعنوان لکه داغ (Hotspot)، پناهگاه کانون تنوع، واحد مدیریت و واحد مهم تکاملی جهت حفظ میراث ژنتیکی قوچ­های وحشی فلات مرکزی ایران نامید (11). علاوه بر این گوسفند وحشی با فراوانی (6/22%) در بین طعمه­های خورده شده توسط پلنگ می­باشد (4). همچنین عمده‌ترین عوامل تهدید زیستگاه­های حیات‌وحش عبارتند از افزایش جمعیت، چرای بیش‌ازحد دام، شکار بی­رویه، تخریب مراتع و قطع جنگل و تبدیل آن‌ها به اراضی کشاورزی، جاده‌سازی، فراهم نبودن زمینه‌های اشتغال برای جوانان و گرایش آنان به کشاورزی سنتی در اراضی نامناسب، جمع‌آوری گیاهان دارویی و خوراکی، شکار غیرمجاز و عدم مدیریت جامع در بهره‌برداری از منابع طبیعی، احداث جاده و وجود معادن که بر زیستگاه‌ها و حیات‌وحش تأثیر منفی دارد. کمبود نیرو و امکانات حفاظتی و تجهیزات موردنیاز در مناطق چهارگانه تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز مزید بر علت است. بعنوان مثال در زمان آتش‌سوزی بعلت کوهستانی و صعب‌العبور بودن، مهار آتش با تأخیر مواجه می‌شود که منجر به از دست رفتن منابع طبیعی و جنگل‌ها می­گردد و محیط‌زیست جهت مهار آتش در این مناطق نیاز به امکانات و حتی بالگرد دارد (6). بنابراین این چالش­ها آینده گوسفند وحشی در منطقه حفاظت هفتاد قله را با تهدید جدی روبرو ساخته است. براین اساس پیشنهادهای زیر جهت حفظ قوچ اراک در منطقه هفتادقله ارائه می­گردد.

1- انجام مطالعات ژنتیکی جهت تعیین تعداد کروموزم و تبارشناسی زیرگونه‌های گوسفند وحشی در منطقه هفتادقله و ثبت ژنتیکی قوچ­اراک.

2- شناسایی و حفظ کریدورهای قوچ اصفهان، قوچ­ارمنی و سایر قوچ‌ها به منطقه هفتادقله

3- ارتقاء سطح حفاظتی و مدیریتی منطقه حفاظت‌شده هفتادقله تا سطح پارک ملی

4- تهیه و تصویب طرح جامع مدیریت (توجیهی و تفضیلی) منطقه هفتادقله و تجهیزات آن به امکانات و تجهیزات حفاظتی

سپاسگزاری

از پرسنل اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان مرکزی که در بازدیدهای میدانی و در اختیار قراردادن تصاویر قوچ­های منطقه حفاظت‌شده هفتادقله همکاری و همراهی فراوانی داشته­اند صمیمانه تشکر و قدردانی می­گردد.

1- اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان مرکزی.، 1393. چشم‌انداز مناطق تحت حفاظت محیط‌زیست استان مرکزی، انتشارات مهر کتیبه اراک.
2- انصاری، ا.، 1388. پایش اکوسیستم‌ها و زیستگاههای طبیعی استان مرکزی و تعیین زیستگاه­های در معرض خطر و آسیب‌پذیر، فصلنامه محیط‌زیست، شماره 47، صفحات 22-32.
3- انصاری، ا.، 1395. مقایسه مدل مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی (Ovis orientalis) بااستفاده از روش MAXENT و ENFAدر استان مرکزی، فصلنامه علمی پژوهشی محیط‌زیست جانوری، سال هشتم، شماره 2، صفحات 9-16.
4- شعاعی، ا.، و یارمحمدی بربرستانی، ث.، 1395. رژیم غذایی پلنگ ایرانی (Panthera pardus saxicolor) در پارک ملی تندوره طی فصول تابستان و پاییز، مجله پژوهشهای جانوری (زیست‌شناسی جانوری)، دوره 29، شماره 4، صفحات 426- 434.
5- ضیایی، ه.،1387. راهنمای صحرایی پستانداران ایران، انتشارات کانون آشنایی با حیات‌وحش، صفحه 420.
6- ملکیان، م.، و باقری، ر.، 1394. تأثیر اندازه و شکل مناطق حفاظت‌شده برغنا و تنوع گونه‌ای پستانداران، مطالعه موردی استان کهگیلویه و بویراحمد، مجله پژوهشهای جانوری (زیست‌شناسی جانوری)، دوره 28، شماره 2، صفحات 242-233.
 
7- Bunch, T. D., Wu, C., Zhang, Y. P., and Wang, S., 2006. Phylogenetic analysis of snow sheep (Ovis nivicola) and closely related taxa, Journal of Heredity. 97, PP: 21–30.
8- Eslami, A., Meydani, M., Maleki, S. H., and Zargarzadeh, A., 1979. Gastrointestinal nematodes of wild sheep (Ovis orientalis) from Iran, Journal of wildlife diseases.
9- Fedosenk, A., and Blank, D., 2005. Ovis ammon. Festa-Bianchet, M., 2000. A summary of discussion on the taxonomy of mountain ungulates and its conservation implications. Workshop on Caprinae taxonomy, Ankara, Turkey, Mammalian Species 773, PP: 1–15.  
10- Fedosenko, A., and Blank, D., 2005. Ovis ammon. Mammalian Species 773, PP: 1–15.
11- Freeland, J., 2005. Molecular Ecology. Publications Jihad Mashhad University.
12- Hiendleder, S., Kaupe, B., Wassmuth, R., and Janke, A., 2002. Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies. Proceeding of the Royal Society of London Series B-Biological Sciences 269, PP: 893–904.
14- Ludwig, V. A., and Knoll, J., 1998. Multivariate morphometrische analysen der Gattung Ovis Linnaeus, 1758 (Mammalia, Caprinae). Zeitschrift fu r Sa¨ugetierkunde. 63, PP: 210–219.
15- Nadler, C. F., Hoffmann, R. S., and Woolf, A., 1973. G-band patterns as chromosomal markers, and the interpretation of chromosomal evolution in wild sheep (Ovis). Experientia. 29, PP: 117–119.
16- Nadler, C. F., Lay, D. M., and Hassinger, J. D., 1971. Cytogenetic analyses of wild sheep populations in northern Iran. Cytogenetics. 10, PP: 137–152.
17- Rezaei, H. R., Naderi, S., Chintauan-Marquier, I. C., Taberlet, P., Tahir Virk, A., Naghash, H. R., Rioux, D., Kaboli, M., and Pompanon, F., 2010 .Evolution and taxonomy of the wild species of the genus Ovis (Mammalia, Artiodactyla, Bovidae) Molecular Phylogenetics and Evolution, 54 , PP: 315–326.
18- Valdez, R., Nadler, C. F., and Bunch, T. D., 1978. Evolution of wild sheep in Iran. Evolution 32, PP: 56–72.
19- Wilson, D. E., and Reeder, D. N., 2005.Mammal Species of the world 3rd ed. The Johns Hopkins University Press, London. 350pp.
20- Akbarinejad V., 2014. Iranian Atlas of breeds sheep. Noorbakhsh publications Tehran Iran. (In Farsi).