نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه اراک

2 عضو هیئت علمی/دانشگاه اراک

3 پژوهشگر دانشگاه اراک

چکیده

شناسایی ماهیان برای پی بردن به زیست شناسی آن ها و حفاظت از آن ها در برابر تهدید های زیست محیطی یکی از مطالعات مهم می باشد. ماهیان بومی هر منطقه دارای ارزش های متعددی می‌باشند، این ماهیان جزئی از ذخایر ژنتیکی هر منطقه محسوب می‌شوند که ما می توانیم از آن ها در تحقیقات ژنتیک و بیوتکنولوژی در آینده استفاده نماییم. در مورد ماهیان مطالعات پراکنده در ایران صورت گرفته است. در پژوژه حاضر، ماهی های آب شیرین شهرستان پلدختر از 8 ایستگاه نمونه برداری در طی سال های1392 تا 1393جمع آوری شدند و پس از نمونه برداری از هر ایستگاه مشخصات جغرافیایی توسط GPS ثبت شد، سپس نمونه ها در فیبرهای مملو از یخ به آزمایشگاه تحقیقاتی دانشگاه اراک انتقال یافتند و مشخصات مورفومتریک هر نمونه اندازه گیری شد و گونه ها توسط کلید های شناسایی معتبر شناسایی شدند. در این مطالعه، 8 گونه متعلق به 6 جنس از خانواده Cyprinidae جمع آوری شدند و گونه های Chondrostoma cyri، Cyprinion tenuiradius، Carassius gibelio، Capoeta damasina، Barbus grypus، Capoeta trutta، Garra rufa، Barbus barbul از شهرستان پلدختر شناسایی شدند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Fonestical study of Cyprinidae family from Poldukhtar County, Iran

نویسندگان [English]

  • Solmaz Bagherian Nejad 1
  • Alireza Shayestehfar 2
  • samaneh ansari 3

1 Masters student of Arak University

3 Researcher at Arak University

چکیده [English]

The Fishes identification is one of the important studies for understanding their biology and to protect them against of environmental threats. The local fishes of each region have several values, these Fishes are part of the genetical reserves of each region that we can use in genetic research and biotechnology in the future. About the Fishes has been done sparse studies in Iran. In the present project, the fresh water fishes from Poldukhtar county of eight sampling stations were collected during the year 2013 to 2014 and after sampling of each station, Zoogeographical region recorded by the GPS, then samples were transferred to the research laboratory Arak university in the fibers full of Ice and was measured morphometrical specification of each sample and the species were identified by valid keys identification. In this study, were collected eight species belonging to the six genera of the Cyprinidae family and the species of Chondrostoma cyri، Cyprinion tenuiradius، Carassius gibelio، Capoeta damasina، Barbus grypus، Capoeta trutta، Garra rufa، Barbus barbul were identified from Poldukhtar county.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cyprinidae
  • Family
  • Poldukhtar County
  • Iran

مطالعه فونستیکی خانواده Cyprinidae از شهرستان پلدختر، ایران

سلماز باقریان نژاد، علیرضا شایسته فر*و سمانه انصاری

ایران، اراک، دانشکده علوم پایه، دانشگاه اراک، گروه زیست‌شناسی

تاریخ دریافت: 10/8/1396            تاریخ پذیرش: 21/3/1397

چکیده

شناسایی ماهیان برای پی­بردن به زیست‌شناسی آن‌ها و حفاظت از آن‌ها در برابر تهدیدهای زیست‌محیطی یکی از مطالعات مهم می‌باشد. ماهیان بومی هر منطقه دارای ارزش‌های متعددی می­باشند، این ماهیان جزئی از ذخایر ژنتیکی هر منطقه محسوب می‍شوند که ما می‌توانیم از آن‌ها در تحقیقات ژنتیک و بیوتکنولوژی در آینده استفاده نماییم. در مورد ماهیان مطالعات پراکنده در ایران صورت گرفته است. در پروژه حاضر، ماهی‌های آب شیرین شهرستان پلدختر از 8 ایستگاه نمونه‌برداری در طی سال‌های1392 تا 1393جمع‌آوری شدند و پس از نمونه‌برداری از هر ایستگاه مشخصات جغرافیایی توسط GPS ثبت شد، سپس نمونه‌ها در فیبرهای مملو از یخ به آزمایشگاه تحقیقاتی دانشگاه اراک انتقال یافتند و مشخصات مورفومتریک هرنمونه اندازه‌گیری شد و گونه‌ها توسط کلیدهای شناسایی معتبر شناسایی شدند. دراین مطالعه، 8 گونه متعلق به 6 جنس از خانواده  Cyprinidae جمع‌آوری شدند و گونه‌های Chondrostoma cyri، Cyprinion tenuiradius، Carassius gibelio، Capoeta damasina، Barbus grypus، Capoeta trutta، Garra rufa، Barbus barbul از شهرستان پلدختر شناسایی شدند.

واژه‌های کلیدی: Cyprinidae، خانواده، شهرستان پلدختر، ایران

* نویسنده مسئول، تلفن: 09188608521، پست الکترونیکی: a-shayestehfar@Araku.ac.ir

مقدمه

 

ماهی‌ها اولین مهره‌دارانی هستند که تقریباً 480 میلیون سال قبل درروی زمین به وجود آمده‌اند. حدود 320 میلیون سال پیش، یعنی زمانی که عصر طلائی ماهی‌ها به‌حساب می‌آمد، آبزیان بهترین و پیشرفته‌ترین موجودات زنده دنیا را تشکیل داده و تراکم، گسترش ماهیان در اوج خود بود. اگرچه زمان حاضر دیگر عصر طلائی ماهی‌ها نیست بااین‌وجود ماهیان در بین مهره‌داران بیشترین تنوع را به خود اختصاص داده است (5). بطوری که تاکنون بالای33100 گونه از آن‌ها شناسایی شده و دراین میان حدود40 درصد را ماهیان آب شیرین تشکیل می‌دهند (14). ماهی به‌عنوان یک غذای ارزشمند در ایران و سراسر جهان می‌باشد که اغلب ماهی‌ها به‌صورت تازه مصرف می‌شوند، اما در صورت صید اضافی، آنها به‌صورت آفتابی خشک و دودی شده، این ماهی‌های آفتابی خشک‌شده نیز به‌عنوان یک خوراک لذیذ و پر متقاضی هستند که قیمت بسیار خوبی در بازارها به‌ویژه در شمال ایران دارند. ماهی‌ها نقش بسیار مهمی در صید ورزشی، کنترل جلبک‌ها و سایر گیاهان آبزی، همچنین کنترل مالاریا دارند (16).

ماهی‌ها ازنظر زندگی در آب، تنفس با آبشش و حرکت با باله‌ها همگی مشابه‌اند ولی ازنظر شکل ظاهری، ساختمان بدن، اندازه و گسترش زمانی و مکانی به حدی گوناگون هستند که برای شناسایی کلی آن‌ها، احتیاج به طبقه‌بندی خاصی می‌باشد (5). تاکنون تقریباً 185 گونه به‌طور عمده متعلق به سه خانواده Cyprinidae، Balitoridae و Cobitidae از آب‌های ایران شناسایی‌شده‌اند (12).  درباره ماهی‌های داخلی ایران چندین مقاله توسط هگل 1846، وثوقی1371، دکتر کد 1375، ولی الهی 1378، قاسمی و همکاران1391، تقوی نیا و همکاران 1394 و جولاده رودبار و همکاران 1394 منتشرشده است (2، 6، 7، 8 و 13). هدف از این پژوهش، شناسایی ماهی‌های آب شیرین خانواده Cyprinidae در شهرستان پلدختر استان لرستان می‌باشد.

مواد و روشها

استان لرستان یکی از استان‌های غربی ایران است و شهرستان پلدختر ( شکل1) در جنوب استان لرستان ( دامنه کوه زاگرس) واقع ‌شده است. در پژوهش حاضر، نمونه برداری از 8 ایستگاه، منابع آب شیرین در شهرستان پلدختر استان لرستان در اواخر بهار 92 تا بهار ۱۳۹۳ صورت گرفت (شکل 2). نمونه‌برداری با کمک ماهیگیران محلی و ماهیگیری به‌صورت ماهیانه در ساعات 8 الی 12 صبح از سوم تا دهم هرماه با استفاده از تورسالیک (تور پرتابی) انجام گرفت. در طی این مطالعه، 99 قطعه ماهی از گونه‌های مختلف از تمامی ایستگاه‌های نمونه‌برداری جمع‌آوری شد، نمونه‌ها بلافاصله در کیسه‌های پلاستیکی جداگانه نگهداری و برچسب‌گذاری شدند. سپس در فیبرهای مملو از قطعات کوچک یخ قرارداده شد و در ظرف مدت 24 ساعت به آزمایشگاه زیست‌شناسی دانشگاه اراک انتقال یافتند، قبل از نگهداری، عکس مناسب با کمک دوربین دیجیتال Canon مدل  SX230HSگرفته شد و سپس با استفاده از کولیس با 01/0 میلی‌متر اندازه‌گیری شد و صفات موردنیاز برای شناسایی ثبت گردید. برای شمردن دندان حلقی ماهی‌ها ابتدا سر آن‌ها جدا و سپس در محلول یک درصد هیدروکسید پتاسیم به مدت 44 تا 94 دقیقه جوشانده شد (زمان جوشاندن بستگی به‌اندازه سرماهی داشت برای نمونه‌های کوچک‌تر مدت‌زمان کمتر و برای نمونه‌های بزرگ مدت‌زمان بیشتری در نظر گرفته شد). بعد از جوشاندن گوشت اطراف دندان حلقی ماهی به‌آسانی جدا و پس از تمیز نمودن با آب در زیر استریومیکروسکوپ موردبررسی قرارگرفت. سپس شناسایی با کمک منابع تاکسونومی کتاب­های ماهیان آبهای داخلی نوشته­ی اصغر عبدلی، تنوع زیستی ماهیان حوضه جنوبی دریای خزر تألیف اصغر عبدلی و مهدی نادری و کتاب ماهیان آب شیرین نوشته غلامحسین یوسفی و بهروز مستجیر صورت پذیرفت (3، 4 و7).

 

 

شکل1-  نقشه شهرستان پلدختر اقتباس از Google.com/Map

 

 

شکل2- مکان ایستگاه‌های نمونه‌برداری

نتایج

در تحقیق حاضر، درمجموع 8 گونه از 6 جنس متعلق به خانواده Cyprinidae در شهرستان پلدختر شناسایی شد که لیست گونه‌ها به شرح زیر است (جدول1).

 

جدول1- نام نمونه به همراه ایستگاه نمونه‌برداری در سطح شهرستان پلدختر

کد نمونه

نام نمونه

ایستگاه نمونه‌برداری

تعداد نمونه

1

Barbus  barbulus

چم مهر

1 فرد

2

Barbus  grypus

جلوگیر،پلدختر،چم مهر،چم گز

و جلگه خلج

8  فرد

3

Capoeta damasina

جلوگیر،چم گز، پلدختر و معمولان

4  فرد

4

Capoeta trutta

معمولان،چم مهر،چم گز،جلوگیر و جلگه خلج

25 فرد

5

Carassius gibelio

افرینه و پا علم

2 فرد

6

Chondrostoma cyri

افرینه و معمولان

7 عدد

7

Cyprinion tenuiradius

معمولان،چم گز،جلوگیر،پلدختر،پاعلم و چم مهر

44 فرد

8

Garra  rufa

افرینه و معمولان

8 فرد

 


Barbusbarbulus (Heckel, 1849)

رنگ ظاهری این ماهی در قسمت بالای خط جانبی نقره­ای و در زیرخط جانبی سفید رنگ می­باشد. بدن این ماهی کشیده و باریک، لب­ها کاملاً مشخص گوشتی و ماهیچه­ای، دهان زیرین، دو جفت سبیلک بلند و مشخص دارد، باله پشتی دارای 3 شعاع غیرمنشعب که بزرگترین شعاع باله پشتی سخت و در قسمت داخلی دارای دندانه و مضرس و 8 شعاع منشعب، باله مخرجی دارای 3 شعاع غیرمنشعب و 6 شعاع منشعب می­باشد. فلس‌های خط جانبی 53 عدد و دندان حلقی سه ردیفی و فرمول آن 2 .3 .5 – 5. 3. 2 ثبت شد. از این نمونه 1 عدد در خردادماه 1392 صید شد (شکل 3).

طول استاندارد: 263.53، طول چنگالی:292.90، طول کل:333.73، طول سر: 69.86، عرض بدن: 66.02، کمترین عرض ساقه دمی: 30.69، طول ساقه دمی:38.73،طول باله پشتی به جلو: 152.53، طول پوزه: 29.43، طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 36.30، طول آرواره بالا: 22.22، طول آرواره پایین: 35.67، قطر چشم: 8.93، قطر حدقه چشم: 11.58، ارتفاع سر: 43.55، طول سبیلک اول: 17.74، طول سبیلک دوم: 19.39، فلس‌های خط جانبی:53، فلس‌های بالای خط جانبی: 10، فلس‌های پایین خط جانبی: 7،فلس‌های دور ساقه دمی:21

 

 

 

شکل3- الف) ,Barbus  barbulusب) همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌مترمیلی‌متر)

 

گونه Barbus grypus (Heckel, 1843)

نام فارسی این‌گونه شیربت، شبوط، سرخه (خوزستان)، شیربد (لرستان) می­باشد. بدن این ماهی رنگی همانند آهن زنگ‌زده دارد. سطح پشتی بدن قهوه­ای زیتونی و سطح شکمی روشن با انعکاس‌هایی نقره‌ای رنگ است. بدن کشیده، دهان زیرین، دو جفت سبیلک، سر نسبتاً کوچک و در پشت باله مخرجی ساقه دمی کوتاه می­شود. باله پشتی دارای 4 شعاع غیر منشعب، شعاع استخوانی باله پشتی دندانه‌دار نیست و 8 شعاع منشعب، باله مخرجی دارای 3 شعاع غیر منشعب و 5 شعاع منشعب می­باشد. فلس­ها بزرگ، مشخص، ضخیم و به‌سختی جدا می­شوند. فلس­های خط جانبی 38-34 و دندان حلقی سه ردیفی با فرمول 2. 3. 5 – 5. 3. 2 می­باشد. تعداد 8 نمونه ازاین‌گونه در ماه‌های تیر، مرداد، دی و بهمن‌ماه 92 صید شد (شکل 4).

میانگین طول استاندارد: 275.707، میانگین طول چنگالی:309.845، میانگین طول کل:340.972، میانگین طول سر: 67.678، میانگین عرض بدن: 55.911، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 27.328، میانگین طول ساقه دمی:47.588، میانگین طول باله پشتی به جلو: 138.746، میانگین طول پوزه: 24.161، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 37.178، میانگین طول آرواره بالا: 20.052، میانگین طول آرواره پایین: 32.83، میانگین قطر چشم: 9.677، میانگین قطر حدقه چشم: 11.791، میانگین ارتفاع سر: 40.601، میانگین طول سبیلک اول: 14.238، میانگین طول سبیلک دوم: 15.643، میانگین فلس‌های خط جانبی:36.625، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 5، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 4.25، میانگین فلس دور ساقه دمی:12.75

 

 

شکل 4- گونه Barbus. grypus همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه Capoeta damasina (Valenciennes in Cuvier and Valencienne, 1842)

نام فارسی آن سارده یا سیاه ماهی (حوضه خزر)، توئینی قزل‌آلا (چهارمحال و بختیاری) و گل­چراغ (خوزستان) می­باشد. سطح شکمی مایل به زرد و سطح پشتی تیره­تر، بدن کشیده و دارای یک جفت سبیلک کوچک، باله پشتی دارای 3 شعاع غیر منشعب که آخرین آن سخت و مضرس و 9 شعاع منشعب، باله مخرجی دارای 3 شعاع غیرمنشعب و 6 شعاع منشعب می­باشد. فلس­های خط جانبی 76-73 عدد و دندان حلقی سه ردیفی با فرمول 2. 3. 5 – 5. 3. 2 می­باشد.

ازاین‌گونه تعداد 4 قطعه در اردیبهشت، خرداد و تیرماه 92 صید شد (شکل 5).

میانگین طول استاندارد: 274.272، میانگین طول چنگالی:311.2، میانگین طول کل:353.185، میانگین طول سر: 60.682، میانگین عرض بدن: 73.21، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 32.185، میانگین طول ساقه دمی:43.77، میانگین طول باله پشتی به جلو: 137.795، میانگین طول پوزه: 20.227، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 32.64، میانگین طول آرواره بالا: 13.457، میانگین طول آرواره پایین: 33.482، میانگین قطر چشم: 8.285، میانگین قطر حدقه چشم: 9.695، میانگین ارتفاع سر: 41.905، میانگین طول سبیلک: 7.057، میانگین فلس‌های خط جانبی:.74.25 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 14.75، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 10.25، میانگین فلس دور ساقه دمی:28.5

 

 

شکل 5. گونه Capoeta. damasina همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه Capoeta trutta (Heckel, 1843)

نام فارسی این‌گونه، تویینی، گل-خورک (خوزستان)، قزل (لرستان)، شیرماهی و برزم می­باشد. این ماهی دارای بدنی اغلب خاکستری رنگ با لکه‌های سیاه‌رنگ بزرگ در سطح بدن و یک جفت سبیلک کوچک می­باشد. باله پشتی دارای 3 شعاع غیر منشعب که خارپشتی غیرمنشعب نسبتاً قوی مضرس و 8 شعاع نرم، باله مخرجی دارای 3 شعاع غیرمنشعب و 5 شعاع منشعب می­باشد. فلس‌ها کوچک و به‌راحتی جدا می­شوند و تعداد آن­ها روی خط جانبی 77-70 می‌باشد. دندان حلقی سه ردیفی و فرمول آن 2. 3. 4 – 4. 3. 2 می­باشد. تعداد 25 نمونه ازاین‌گونه در اردیبهشت، خرداد، شهریور 92 و اردیبهشت 93 صید شد (شکل 6).

میانگین طول استاندارد: 179.670، میانگین طول چنگالی:206.37، میانگین طول کل:243.087، میانگین طول سر: 40.725، میانگین عرض بدن: 48.824، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 22.234، میانگین طول ساقه دمی:31.499، میانگین طول باله پشتی به جلو: 92.949، میانگین طول پوزه: 13.594 ، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 21.701، میانگین طول آرواره بالا: 8.642، میانگین طول آرواره پایین: 26.027، میانگین قطر چشم: 7.131، میانگین قطر حدقه چشم: 8.642، میانگین ارتفاع سر: 29.196، میانگین طول سبیلک: 6.031، میانگین فلس‌های خط جانبی:.72.36 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 15.12، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 9.84، میانگین فلس دور ساقه دمی:30.12

 

 

شکل6. گونه Capoeta trutta همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه Carassius gibelio (Bloch, 1782)

نام فارسی آن کپورچه یا کاراس و در مازندران ماهی طلایی (حوض نقره‌ای) نامیده می‌شود. نام انگلیسی آن Silver crucian carp, Gold fish, Persian crap است. نام علمی قبلی این ماهی  Carassius auratus بوده است.

رنگ بدن متمایل به نقره­ای و دارای بدنی پهن که سطح پشتی آن حالت قوسی و هلالی شکل دارد، دهان تقریباً فوقانی و فاقد سبیلک، چشم­ها درشت، باله پشتی با سه شعاع سخت و خار قوی دندانه‌دار و هجده شعاع نرم، باله مخرجی با سه شعاع سخت و شش شعاع نرم، فلس­های خط جانبی 30-29 عدد و دندان حلقی یک ردیفی با فرمول 4-4 است. تعداد 2 عدد از این ماهی در اردیبهشت‌ماه سال 93 صید شد (شکل 7).

میانگین طول استاندارد:138.91، میانگین طول چنگالی:165.775، میانگین طول کل:182.53، میانگین طول سر: 38.9، میانگین عرض بدن: 48.87، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 27.675، میانگین طول ساقه دمی:67.51، میانگین طول باله پشتی به جلو: 67.51، میانگین طول پوزه: 10.085، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 21.8، میانگین طول آرواره بالا: 9.915، میانگین طول آرواره پایین: 25.515، میانگین قطر چشم: 8.22، میانگین قطر حدقه چشم: 9.285، میانگین ارتفاع سر: 33.81، میانگین فلس‌های خط جانبی:.29.5 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 5.5، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 6، میانگین فلس دور ساقه دمی:16.5

 

 

شکل 7. گونه Carassius gibelio همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه Chondrostoma cyri (Kessler, 1877)

نام انگلیسی آن Blackbelly undermouth, Terek, Kura or Volga nase است. سطح پشتی تیره­تر از سایر نقاط بدن، بدن تقریباً کشیده و پوشیده از فلس‌های ریز و درخشان و باله دمی نارنجی کم‌رنگ، با حاشیه سیاه‌رنگ، دهان کوچک و شکاف دهانی هلالی شکل و فاقد سبیلک، باله پشتی دارای سه شعاع سخت و نه شعاع نرم، باله مخرجی دارای سه شعاع سخت و ده شعاع نرم، فلس­ها بر روی خط جانبی 62-61 عدد و دندان حلقی یک ردیفی با فرمول 6-6 می‌باشد. در منطقه موردمطالعه تعداد 7 نمونه ازاین‌گونه در دی و بهمن 92 صید شد (شکل 8).

میانگین طول استاندارد: 153.42، میانگین طول چنگالی:174.14، میانگین طول کل:192.33، میانگین طول سر: 32.76، میانگین عرض بدن: 32.63، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 15.75، میانگین طول ساقه دمی:26.6، میانگین طول باله پشتی به جلو: 76.54، میانگین طول پوزه: 9.25 ، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 16.92، میانگین طول آرواره بالا: 6.82، میانگین طول آرواره پایین: 18.42، میانگین قطر چشم: 7.09، میانگین قطر حدقه چشم: 8.07، میانگین ارتفاع سر: 20.85، میانگین فلس‌های خط جانبی:.61.85 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 9.71، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 5.14، میانگین فلس دور ساقه دمی:16.71

 

 

شکل 8. گونه Chondrostoma cyriهمراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه(Heckel, 1849) Cyprinion tenuiradius

بدن کشیده و پهن، جثه کوچک و از طرفین کمی فشرده، دهان زیرین و نعل اسبی شکل، لب­ها ضخیم و در کناره آن دارای یک جفت سبیلک کوتاه، باله پشتی با چهار شعاع سخت و چهارده شعاع نرم، باله مخرجی با سه شعاع سخت و هفت شعاع نرم، فلس­های خط جانبی در این ماهی 39-37 عدد و دارای دندان حلقی سه ردیفی با فرمول 2. 3. 5 – 5 .3 .2 می‌باشد. در منطقه موردمطالعه تعداد 44 نمونه در خرداد، تیر، مرداد، شهریور و اسفند 92 ، فروردین و اردیبهشت 93 صید شد (شکل 9).

میانگین طول استاندارد: 117.20، میانگین طول چنگالی:135.17، میانگین طول کل: 155.06، میانگین طول سر: 29.183، میانگین عرض بدن: 39.124، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 13.947، میانگین طول ساقه دمی:20.246، میانگین طول باله پشتی به جلو: 60.412، میانگین طول پوزه: 9.943 ، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم: 13.926، میانگین طول آرواره بالا: 9.028، میانگین طول آرواره پایین: 15.633، میانگین قطر چشم: 6.092، میانگین قطر حدقه چشم: 7.394، میانگین ارتفاع سر: 23.126، میانگین طول سبیلک: 3.756، میانگین فلس‌های خط جانبی:.38.62 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 7.66، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 5.35، میانگین فلس دور ساقه دمی:15.4

 

 

شکل 9- گونه Cyprinion tenuiradius همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

گونه(Heckel, 1843)  Garra rufa

نام فارسی این  ماهی  گاراروفا،  گل­خورک  (خوزستان)،

 سگ‌ماهی (لرستان) و گل چراغ می­باشد. این ماهی به رنگ­های سبز زیتونی و قهوه‌ای دیده می­شود این ماهی دارای جثه‌ای کوچک و دهان زیرین و لب بالا به‌خوبی تکامل یافته و حاشیه‌دار شده با دو جفت سبیلک، چشم­های ماهی کوچک، باله پشتی دارای 3 شعاع غیر منشعب و 8 شعاع منشعب، باله مخرجی دارای 3 شعاع غیرمنشعب و 5 شعاع منشعب، فلس­ها مشخص و تعداد فلس­های خط جانبی 35-33 می‌باشد. دندان حلقی سه ردیفی است و فرمول آن به‌صورت 3. 4. 5 – 5. 4. 3 است. تعداد 8 نمونه در سطح شهرستان در خردادماه، مردادماه 92 و فروردین‌ماه 93 صید شد (شکل 10).

میانگین طول استاندارد: 106.307، میانگین طول چنگالی:123.692، میانگین طول کل: 135.04، میانگین طول سر: 22.003، میانگین عرض بدن: 29.652 ، میانگین کمترین عرض ساقه دمی: 14.888، میانگین طول ساقه دمی:16.092، میانگین طول باله پشتی به جلو: 50.651، میانگین طول پوزه: 12.673 ، میانگین طول سرپوش آبششی تا پشت حدقه چشم:8.77 ، میانگین طول آرواره بالا: 10.092، میانگین طول آرواره پایین: 14.176، میانگین قطر چشم: 4.063، میانگین قطر حدقه چشم: 4.568، میانگین ارتفاع سر: 16.281، میانگین طول سبیلک اول: 4.001 ، میانگین طول سبیلک دوم:3.098، میانگین فلس‌های خط جانبی:.33.75 ، میانگین فلس‌های بالای خط جانبی: 4، میانگین فلس‌های پایین خط جانبی: 3.87، میانگین فلس دور ساقه دمی:14.62

 

 

شکل 10- گونه Garra rufa همراه با دندان حلقی(واحد اندازه‌گیری برحسب میلی‌متر)

 

بحث و نتیجه‌گیری

کشور ایران بخش مهمی از خاورمیانه است که از نظر جغرافیای جانوری بسیار حائز اهمیت است، ولی اطلاعات کمی در مورد فون ماهیان آن‌که بسیار جالب‌توجه و متنوع هستند، وجود دارد (10).

شناسایی، پراکنش، فراوانی، بررسی زیست‌شناختی و بوم‌شناختی آبزیان ازجمله ماهی‌ها در یک رودخانه از مسائل مهمی است که توجه لازم و کافی به آن نشده است. به‌طوری که، بررسی منابع نشان داده است که اطلاعات ناچیزی درباره‌ی اکثر گونه‌ها در رودخانه‌های مختلف ایران وجود دارد (11) که این شرایط در مورد شهرستان پلدختر و رودخانه‌های کشکان و سیمره نیز صدق می‌کند. مطالعات انجام‌شده در آب‌های داخلی ایران حاکی ازآن است که خانواده کپور ماهیان بیش از50 درصد گونه‌ها را تشکیل می‌دهند (9 و15). دراین بررسی خانواده کپور ماهیان به­دلیل داشتن گونه‌های بیشتر و نیز سازگاری بیشتر با شرایط مختلف محیطی (18) فراوانی بیشتری را دارا بوده‌اند. علاوه برتنوع گونه‌ای، ازنظر میزان ذخایر و جمعیت این خانواده در آب‌های شیرین ایران غالب‌اند که در مطالعه‌ی حاضر نیز این شرایط صدق می‌کند. در مطالعه جولاده رودبار و همکاران برروی فهرست ماهیان آب شیرین ایران در سال 1394مشخص شد که ماهیان آب شیرین درایران، شامل 257 گونه در 106 جنس، 29 خانواده، 18 راسته و 3 رده می‌باشند (13).

دراین پژوهش از 8 ایستگاه معمولان، افرینه، جلگه خلج، پلدختر، چم­مهر، جلوگیر، چم-گز، پاعلم در سطح شهرستان پلدختر نمونه‌برداری و تعداد هشت گونه شناسایی شد که پرجمعیت‌ترین گونه در اکثر ایستگاه‌ها متعلق به گونهC. tenuiradius  بود و بعدازآن گونهC. trutta ، دومین گونه ازنظر تعداد و گونه B. barbulus به‌عنوان کم‌جمعیت‌ترین گونه در این پژوهش معرفی شد. گونه B. barbulusتنها یک فرد ازاین‌گونه گزارش شد آن‌هم متعلق به ایستگاه چم­مهر که دارای بستر گل‌ولای و قلوه‌سنگی بود. پراکنش این‌گونه:از فلسطین تا بین‌النهرین و سیستم رودخانه‌ی کارون، حوزه‌ی رودخانه موند، حوضه خلیج‌فارس (17). گونه C. gibelioدرمجموع دو فرد ازاین‌گونه در سطح شهرستان جمع‌آوری شد که یک فرد از افرینه و یک فرد از پاعلم جمع‌آوری شد. این‌گونه در رودخانه  Odraدر اروپای مرکزی،جمهوری چک (13) و نمونه‌هایی از آن در سواحل دریای خزر نیز صیدشده است (4). گونه C. damasina چهار فرد در سطح شهرستان جمع‌آوری شد که یک فرد از جلوگیر، یک فرد از چم­گز، یک فرد از پلدختر و یک فرد از معمولان گزارش شد. در مکان­هایی از رودخانه که سرعت آب زیاد است به‌راحتی زیست می­کنند و در مکان­های اکولوژیک کنار رودخانه که عمق زیاد دارند نیز صید گردید. در حوضه‌های دریاچه نمک و مهارلو، رودخانه‌های دجله، کارون، زاینده‌رود، کر، خلیج‌فارس و حوضه‌های سیرجان، کرمان، نائین، هرمز، لوت و هامون و جازموریان پراکنش دارند. انتشار آن در سوریه، اسرائیل، لبنان، عراق، غرب و جنوب غربی ایران است و فاقد ارزش اقتصادی است (1). درمجموع هفت فرد از گونه C. cyri در سطح شهرستان جمع‌آوری شد که شش فرد از افرینه و یک فرد از معمولان جمع‌آوری شد. در قسمت­های فوقانی و میانی رودخانه­ها و در مکان­هایی با بستر قلوه‌سنگی و سرعت آب نسبتاً زیاد دیده می­شود. از بی‌مهرگان آبزی تغذیه می‌کند. تولیدمثل آن در فصل بهار صورت می­گیرد. تاکنون در حوضه جنوب دریای خزر در مناطق فوقانی رودخانه ارس و رودخانه کر مشاهده‌شده است. برای اولین بار است که در منطقه غرب گزارش می­شود (4). گونه G. rufa هشت فرد ازاین‌گونه در سطح شهرستان جمع‌آوری شد که هفت فرد متعلق به افرینه و یک فرد متعلق به معمولان بود. از جنس Garra 4 گونه در ایران وجود دارد (13). محل زیست در بستر سنگلاخی و قلوه‌سنگی قسمت­های میانی و فوقانی رودخانه­ها می‌باشد. بیشتر در آب­های شیرین زندگی می­کند. این ماهی بیشتر در منابع آبی که عمق کم و سرعت جریان کم، بستر آبرفتی و سنگریزه‌ای یافت می­شود. در رودخانه‌های دجله، کر، دریاچه مهارلو، رودخانه کر و حوضه خلیج و جزیره هرمز یافت می‌شود (1 و 13). گونه B. grypus در مجمع هشت فرد ازاین‌گونه جمع‌آوری شد که به‌این‌ترتیبیک فرد از جلوگیر، یک فرد از چم مهر، یک فرد از چم­گز، دو فرد از پلدختر، سه فرد از جلگه صید شد.این ماهی از قدرت شنایی برخوردار بود و معمولاً بیشتر در آب‌های تمیز و عمیق دیده شد. از گونه C. trutta بیست‌وپنج فرد در سطح شهرستان جمع‌آوری شد که ششفرد از معمولان، یک فرد از چم­مهر، یک فرد از چم­گز، چهار فرد از جلوگیر، ده فرد از جلگه خلج صید شد. بیشتر در قسمت‌هایی از آب که جریان سریع‌تری داشت صید می‌شد. در اندازه‌های مختلف در اکثر ایستگاه­ها یافت شد که می‌توان گفت در اکثر آب­های منطقه تکثیر می­نماید. پراکنش: حوضه رودخانه‌های دجله و کارون)رودخانه بازفت و ارمند (3). گونه C. tenuiradius 44 فرد که شش فرد از معمولان، نه فرد از چم­گز، یازده فرد از جلوگیر، نه فرد از پلدختر، نه فرد از پاعلم و یک فرد از چم­مهر گزارش شد. زیستگاه آن در رودخانه­های آب شیرین می‌باشد. از فیتوپلانکتون­ها و نمونه­های بزرگتر از حشرات آبزی و سخت‌پوستان تغذیه می­کنند. تولیدمثل این ماهی در فصل بهار (اواخر اردیبهشت تا خرداد) می­باشد و ارزش صید ورزشی دارد. تاکنون پراکنش آن در رودخانه کر، دریاچه مهارلو، رودخانه قره‌آغاج استان فارس و حوضه خلیج گزارش‌شده است (3 و13)

1. احمدی، س.، و کبگانی، ن.، 1387. تنوع زیستی کپور ماهیان در رودخانه مند، اولین همایش منطقه‌ای اکوسیستم‌های آبی داخلی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر، ص 90-81 . 

2-تقوی­نیا، م.، ولایت­زاده، م.، 1394. بررسی فراوانی و تنوع گونه‌ای ماهیان رودخانه شور، استان خوزستان، نشریه "پژوهش‌های ماهی‌شناسی کاربردی"، دوره3 ، شماره3، ص 58-47.

3. عبدلی، ا.، 1378. ماهیان آب‌های داخلی ایران، انتشارات نقش مانا، چاپ اول، ص 7:150.

4. عبدلی، ا.، و نادری، م.، 1387. تنوع زیستی ماهیان حوضه جنوبی دریای خزر، انتشارات علمی آبزیان، تهران، چاپ اول، ص 242.

5. عمادی، ح.، 1388. آکواریوم و تکثیر و پرورش ماهی‌هاماهی‌های آکواریومی آب شیرین، انتشارات علمی آبزیان، چاپ دوم، 358 صفحه.

6. قاسمی، ح.، 1391. مهره‌داران تولیدمثل کننده در رودخانه‌های حوضه دریاچه ارومیه، پایان‌نامه دکتری، دانشگاه دولتی باکو، 181 صفحه.

7. وثوقی، غ.، و مستجیر، ب.، 1371. ماهیان آب شیرین، انتشارات دانشگاه تهران، 317 صفحه.

8. ولی الهی، ج.، 1378. شناخت گونه‌ها و وضعیت ذخایر باربوس ماهیان غرب کشور، محیط‌شناسی، دوره 25، شماره 23، ص 21-11.

 

9. Abbasi, K., Sarpanah, A., and Moradkhah, S., 2007. Identification, prevalence and distribution of fish in Siadarvishan River. Pajouhesh va Sazandegi, 74, 27-39.

10. Abdoli, A., 1994. Ecology of fishes in Sardab Rud and Chalus rivers in Mazandaran province. M.Sc. thesis, Faculty of Natural Resources, Tehran University, 6(2): 21-31.

11. Abdoli, A., and Naderi, M., 2008. Fish biodiversity in the southern Caspian Sea. Abzian publication

12. Ba-Omar, T., Victor, R., and Tobias, D., 2003. Some Aspects of the Anatomy and Histology of Digestive Tracts in Two Sympatric Species of Freshwater Fishes. Science and Technology, 8, PP: 97-106.

13. Jouladeh-Roudbar, A., Vatandoust, S., Eagderi, S., Jafari-Kenari, S., Mousavi- and Sabet, H., 2015. Freshwater fishes of Iran; an updated checklist. AACL Bioflux, Volume 8, Issue 6 p.

14. Fan, L.-Q., X.-J. Zhang and G. Pan, 2015, Length-weight and length-length relationships for nine fish species from Lhasa River Basin, Tibet, China. J. Appl. Ichthyol. 31:807-808.

15. Rezaii, M. M., Kamali, A., Kiabi, B., and Rahmani, H., 2008. Distribution, species diversity and abundance of fish species in Madarsoo River. Iranian Scientific Fisheries Journal, PP41-48.

16. Srivastava, C. B. L., 1999. A textbook of Fishery Science and Inland. Fisheries ". Kitab Mahal., Allahabad, 527 p.

17. Saadati, M. A., 1977. Taxonomy and distribution of the freshwater fishes of Iran". M. S. Thesis, Colorado State University, Fort collins, 2(2): 113-132.

18. Winfield, I. G., Nelson, J. S., 1991. Cyprinid fishes, systemetics, Biology and exploitation.First edition". First edition.Chapman and Hall, PP150.