نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

به منظور مطالعه فون هیره­های لانه و بدن جوندگان، از خاک لانه و سطح بدن جوندگان انباری، از سیلو، انبار کارخانه­ها و آسیابهای آرد و گندم موجود در استان تهران نمونه برداری انجام شد. این اولین تحقیق در مورد فون هیره­های لانه و بدن جوندگان و همچنین تعیین فون جوندگان در انبارهای گندم ایران می­باشد. در این مطالعه سه گونه جونده شامل  Mus musculus = موش خانگی، Rattus rattus = موش سیاه و Rattus norvegicus = موش قهوه ای و ٢٧ گونه هیره متعلق به ٢١ جنس و ۱1 خانواده از دو راسته پیش­استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شدند. تنوع گونه­ای و تعداد هیره­ها در آسیابها بیشتر از سیلوها و کارخانه­ها بود. در مقایسه جوندگان به دام افتاده در تمامی مناطق نمونه برداری، گونه Mus musculus  از نظر انتشار و پراکندگی گونه غالب بوده است. تنوع گونه­ای و تعداد جوندگان در کارخانه­ها بیشتر از انبارها، سیلوها و آسیابها بوده است.  

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Study of Mites Fauna in the Nests and Bodies of the Rodents in Wheat Stores in Tehran Province, Iran

چکیده [English]

In order to study the mites in the nest and body of rodents existing in silos, wheat stores and flour factories of Tehran we collected the samples from the rodents' bodies and their nest’s dust. This research is the first report of the mites' fauna in the nest and body of the rodents, and also the rodents’ fauna of wheat stores in Iran. In this research, three species of mice include Mus musculus, Rattus rattus and Rattus norvegicus and 27 species of mites belonging to 21 genera and 11 families of 2 orders Prostigmata and Astigmata were identified. The variety of species and the number of mites in mills was more than silos and factories. In comparison of trapped rodents in all localities, Mus musculus was dominant and wide distributed species. The variety and number of rodents in factories was more than silos, mills and stores. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mites
  • Rodents
  • mice
  • Wheat stores
  • Tehran

بررسی فون هیره­ها در لانه و بدن جوندگان انبارهای گندم در استان تهران

عبدالحسین شیروی*،1، فریبا اردشیر2، سعیده جبارپور1 و ویدا حجتی1

1ـ دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان، گروه زیست­شناسی

2ـ تهران، مؤسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور

تاریخ دریافت: 26/10/89             تاریخ پذیرش: 23/8/90 

چکیده

به منظور مطالعه فون هیره­های لانه و بدن جوندگان، از خاک لانه و سطح بدن جوندگان انباری، از سیلو، انبار کارخانه­ها و آسیابهای آرد و گندم موجود در استان تهران نمونه برداری انجام شد. این اولین تحقیق در مورد فون هیره­های لانه و بدن جوندگان و همچنین تعیین فون جوندگان در انبارهای گندم ایران می­باشد. در این مطالعه سه گونه جونده شامل  Mus musculus = موش خانگی، Rattus rattus = موش سیاه و Rattus norvegicus = موش قهوه ای و ٢٧ گونه هیره متعلق به ٢١ جنس و ۱1 خانواده از دو راسته پیش­استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شدند. تنوع گونه­ای و تعداد هیره­ها در آسیابها بیشتر از سیلوها و کارخانه­ها بود. در مقایسه جوندگان به دام افتاده در تمامی مناطق نمونه برداری، گونه Mus musculus  از نظر انتشار و پراکندگی گونه غالب بوده است. تنوع گونه­ای و تعداد جوندگان در کارخانه­ها بیشتر از انبارها، سیلوها و آسیابها بوده است.  

واژه های کلیدی: هیره­ها، جوندگان، موش­ها، انبارهای گندم، تهران 

* نویسنده مسئول،  تلفن: 4411113-0261، پست الکترونیکی: shiravi738@yahoo.com   

مقدمه

 

گندم مهم ترین منبع غذایی انسان می­باشد و  ۶۵ تا 70 درصد از کربوهیدرات­ها، پروتئینها و همچنین قسمت زیادی از ویتامینهای گروه B، املاح و عناصر کم مقدار و ضروری رژیم غذایی مردم ایران از طریق غلات و فرآورده­های آن تامین می شود. گندم به علت راندمان تولید بالا و امکان کاشت آن در اکثر نقاط، مهم ترین غله در جهان می­باشد و همچنین به دلیل خواص منحصر به فرد تغذیه­ای و کیفیت فوق­العاده گلوتن، هیچ غله­ای نمی­تواند با آن رقابت کند (6). در انبارها گروهی از آفات (حشرات، هیره­ها،...) فقط به دانه­های سالم حمله کرده و از آن برای تغذیه و تخم­گذاری استفاده می­نمایند که این دسته را «آفات اولیه» می­نامند (مانند Acarus siro). گروه دیگری از آفات قادر به استفاده از دانه­های کامل و سالم نیستند، بنابر این یا از دانه­های آسیب دیده به وسیله سایر موجودات و یا از دانه­های شکسته استفاده می­نمایند که این گروه را «آفات­ ثانویه» می­گویند. فعالیت آفات انباری که در محیط بسته­ای از جمله سیلوها و انبارهای غله انجام می­شود و همچنین میزان محصولی که در اثر تغذیه این آفات از بین می­روند از نظر افراد عادی پوشیده می­ماند (8). فرآورده های غذایی و صنعتی در انبارها بیشتر از طبیعت دستخوش حمله آفات شده و از بین می­روند. با فعالیت آفات انباری تغییرات نامطلوبی در کیفیت محصول و ترکیب شیمیایی (رنگ، بو و مزه) محصول اتفاق می­افتد. آفات انباری ممکن است نه تنها به محصول اصلی، بلکه به مواد همجوار نیز خسارت سنگینی وارد سازند و در شرایط ویژه بخش عمده­ای از مواد غذایی را به مصرف تغذیه خود برسانند و با این کار میکروبهای موجود در محیط را منتشر کرده، و موجب عفونتها، مسمومیتها و سایر مشکلات بهداشتی ­شوند. آفات باعث ۳۵ درصد کاهش محصولات قبل و بعد از برداشت در جهان می­گردند که ۱۲ درصد آن مربوط به حشرات و هیره­ها می­باشد (10). در ایران میزان خسارت آفات انباری با توجه به شرایط آب و هوایی و نوع محصول سالیانه به ۱۰ تا ۲۰ درصد محصول برداشت شده می­رسد (8). برای نیل به خودکفایی از طریق افزایش تولید داخلی می­بایست از یکسو کلیه عوامل افزایش تولید را فراهم نمود و از سوی دیگر کلیه عناصر کاهش محصول که بی­شک آفات از مهم ترین آنها می­باشند را حذف و یا به حداقل ممکن تقلیل داد. از آنجایی که برای مقابله با حمله این عوامل زیان­آور شناسایی و یافتن نقاط ضعف احتمالی آنها ضرورت دارد لذا انجام مطالعات فونستیک و شناخت آفات موجود الزامی هستند. نظر به اینکه ایران دارای اقلیمهای بسیار متفاوت است آفات موجود نیز تنوع بالایی دارند. بنابر این شناسایی آفات بالفعل هر محصول زراعی در نقاط مختلف و دشمنان طبیعی محدود کننده فعالیت آنان در هر منطقه می­تواند نقش مهمی در کنترل آفات داشته باشد (5). با توجه به رشد روز افزون جمعیت دنیا و نیاز به تولید بیشتر گندم، ضرورت دارد که بیشترین توجهات و مطالعات و تحقیقات صرف این محصول گرانبها و استراتژیک شود (7). این مطالعه به منظور بررسی فونستیک هیره­های لانه و بدن جوندگان در سیلوها، کارخانه­ها، انبارها و آسیابهای آرد و گندم استان تهران و در فصل پاییز که معمولاً پر از محصول هستند،  انجام شد. 

مواد و روشها

ایستگاههای نمونه­برداری: بیست ایسـتگاه در استان تهران تعیین شد که عبارت بودند از: ١- سیلوی شهید اسدا... زاده (سیلوی تهران) ٢- سیلوی ورامین ۳- سیلوی کرج ۴ -کارخانه آرد و گندم اطلس ۵- کارخانه آرد و گندم تابان ۶- کارخانه آرد و گندم آریاکار ۷- کارخانه آرد و گندم اسدی ۸- کارخانه آرد و گندم منصوبی ٩- کارخانه آرد ایران۱٠- کارخانه آرد و گندم امین ١١- کارخانه آرد و گندم واحد تهران ١٢- کارخانه آرد و گندم کردان کرج ١٣- کارخانه آرد و گندم تک ١۴- کارخانه آرد و گندم زر ١۵- انبار بهمن مرکزی ١۶- انبار طریق القدس ١٧- آسیاب درویش  ١٨- آسیاب رمضان جوشقانی ١٩- آسیاب اکبر جوشقانی ٢٠- آسیاب جعفر جوشقانی.

روش نمونه برداری از جوندگان: نمونه­های زنده توسط تله­های زنده­گیر صید شدند. باید هر روز تله­ها بازرسی و در صورت لزوم طعمه گذاری در آنها تجدید می­شد. در این تحقیق ابتدا نمونه­گیری توسط تله­های چسبی صورت گرفت ولی به دلیل کارآیی کم آن در محیط انبار و سیلوها و نامساعد بودن شرایط جوی در فصل نمونه­گیری و چسبیدن سایر موجودات کوچک برروی آن و آغشته شدن بدن جونده به چسب، امکان جداسازی هیره از سطح بدن آن غیر ممکن بود. به همین دلیل در ادامه تحقیق از تله­های چسبی استفاده نگردید.

شناسایی جوندگان: در تشخیص جوندگان دانستن اندازه بخشهای مختلف بدن و به خصوص جمجمه، بسیار حائز اهمیت است. در بسیاری از موارد فقط اختلاف اندازه است که گونه­ها و نژادها را از هم متمایز می­سازد زیرا سایر صفات ظاهری، از جمله رنگ موهای بدن در افراد، سنین و شرایط مختلف کاملاً متغیر است. برای شناسایی آنها از کتاب پستانداران ایران استفاده شد (3).

روش نمونه­برداری از خاک لانه جوندگان: در این نمونه­گیری از بیلچه و قاشقک استفاده می­شد و سطح رویی خاک لانه جونده تا جای ممکن برداشته شد. سپس نمونه در ظرفهای مخصوص ریخته و درب آنها محکم بسته و پس از چسباندن برچسب حاوی اطلاعات مانند زمان و مکان نمونه­گیری، نام میزبان و نام جمع­آوری­کننده، به آزمایشگاه منتقل گردید.  

روش استخراج هیره­ها از خاک لانه جوندگان: در این تحقیق از قیف برلیز استفاده شد. نمونه­های خاک برای حداقل ۴ روز در قیف باقی می­مانند و برای نمونه­های مرطوب دوره طولانی­تری لازم است. پس از این مدت بشر را از زیر قیف بر داشته و برای جلوگیری از تبخیر الکل موجود در آن درب آن با فویل پوشیده می­شود. هیره­ها نباید به مدت طولانی درون الکل بمانند زیرا بافتهای داخلی محکم آنها تخریب می­شود. سپس محتویات بشر  درون پتری­دیشهای درب دار ریخته و در زیر بینوکولر با استفاده از پنس، هیره­های موجود در آن جدا شده و درون میکروتیوب حاوی الکل ریخته می شود. در مورد نمونه­های خاک که حاوی دانه­های ریزی (کمتر از ١ میلی­متر) بودند استفاده از قیف برلیز ممکن نبود و به همین دلیل نمونه خاک لانه مستقیماً درون پتری­دیش ریخته شده و در زیر بینوکولر، هیره­های آن برداشته و داخل میکروتیوب حاوی الکل ریخته می­شدند.

روش استخراج هیره­ها از جوندگان: برای جداسازی هیره­ها، نمونه­ای که توسط تله زنده­گیر به دام افتاده در آزمایشگاه درون یک سطل درب دار که از قبل کف آن با کیسه پوشانده شده است قرار داده می­شد. علت اینکه کف سطل با کیسه پوشانده می­شد این بود که هیره­های موجود در بدن جونده در اثر ماده بیهوش­کننده جدا شده و در کف سطل بریزند. سپس پنبه آغشته به کلروفرم یا اتر در داخل سطل قرار داده ­شد، به علاوه قفس جونده را نیز به شدت تکان داده تا سایر اکتوپارازیت­های باقیمانده در قفس نیز به درون کیسه بریزند. محتویات کیسه داخل سطل درون پتری دیش ریخته شده و در زیر بینوکولر به وسیله پنس، هیره­های موجود در آن جداسازی و در میکروتیوب حاوی الکل ٨۰-٧۵ درصد قرار داده می­شد. در مورد جانور مرده، آن را درون کیسه قرار داده و پنبه آغشته به کلروفرم یا اتر را داخل کیسه نهاده و درب آن را بسته تا بدین وسیله هیره­های موجود بر روی بدن جونده به داخل کیسه بیفتند. علاوه بر این در اثر غوطه­ور کردن نمونه­های زنده و مرده درون الکل ٨۰-٧۵ درصد و شستشوی بدن آنها، هیره­ها از بدن نمونه­ها جدا شده و به درون الکل می­ریختند.

روش تهیه اسلاید میکروسکوپی هیره­ها: بررسی هیره­ها و تشخیص دقیق آنها توسط میکروسکوپ زمینه روشن و پلاریزه با بزرگنمایی بیش از ۱۰۰ برابر انجام شد. هیره­های موجود در الکل از میکروتیوب به داخل پتری رخته و برچسبی که با اتیکت نمونه یکسان بود روی پتری قرار داده شد. سپس توسط بینوکولر هیره­های موجود در پتری به وسیله پنس به شیشه ساعت حاوی ماده شفاف کننده به نام لاکتوفنل انتقال داده شد. پس از شفاف شدن هیره­ها، در شیشه­های ساعت کوچک در چند سری آب مقطر و الکل شستشو گردید. سپس بر روی لام به وسیله قطره چکان، یک قطره هویر ریخته شد و نمونه­ها با پنس از سطح شکمی به طوری که گناتوزومای هیره رو به بالا باشد در وسط هویر قرار داده و با احتیاط تا عمق فرو برده شدند. سپس لامل به آرامی بر روی هویر قرار داده شد (18) و اسلایدها را به مدت یک هفته در حرارت ۴۵ تا 50 درجه سانتی­گراد در اتوکلاو قرار داده تا خشک و آماده مطالعه شوند.

تشخیص نمونه­های هیره: در تشخیص نمونه­ها از منابع مختلف داخلی و خارجی استفاده گردید (9، 17، 18 و 19).

نتایج

جوندگان: در این مطالعه سه گونه جونده شامل موش خانگیMus musculus، موش سیاه Rattus rattus و موش قهوه­ای Rattus norvegicus همگی متعلق به زیرخانواده Murinae، خانواده Muridae، فوق خانواده Muroidea، زیرراسته Myomorpha و رده Rodentia شناسایی شدند. در بین جوندگان به دام افتاده در تمامی مناطق نمونه­برداری، گونه Mus musculus از نظر انتشار و پراکندگی گونه غالب بوده است. تنوع گونه­ای و تعداد جوندگان در کارخانه­ها بیشتر از انبارها، سیلوها و آسیابها بود.

 

جدول 1ـ انتشار و فراوانی هیره­های لانه و بدن جوندگان در استان تهران

جمع

تعداد روی بدن میزبان

تعداد در لانه

گونه­

خانواده

راسته

136

-

136

Acaropsellina sollers

Cheyletidae

Prostigmata

8

2

6

Cheyletus malaccensis

5

-

5

C.trouessarti

44

-

44

C.carnifex

1

-

1

C.bidentatus

10

-

10

Acarophenax tribolii

Acarophenacidae

84

-

84

Peymotes herfsi

Peymotidae

1

-

1

Tarsonemus sp.

Tarsonemidae

1

-

1

Tetranychus sp.

Tetranichidae

245

-

245

Tydeus sp.

Tydeidae

57

-

57

Spinibdella sp.

Bdellidae

49

49

-

Myobia murismusculi

Myobiidae

40

40

-

Radfordia affinis

1187

4

1183

Acarus siro

Acaridae

Astigmata

31

-

31

Acarus farris

4

-

4

Acarus immobilis

48

-

48

Aleuroglyphus ovatus

2

-

2

Tyrolichus casei

4

-

4

Tyrophagus longior

10

1

9

Tyrophagus putrescentiae

4

-

4

Cosmoglyphus oudemansi

2

2

-

Caloglyphus berlesei

1

-

1

Acotyledon rhizoglyphoides

1

-

1

Tyroborus lini

28

1

27

Lepidoglyphus destructor

Glycyphagus

5

-

5

Glycyphagus privatus

9

-

9

Myocoptes musculinus

Myocoptidae

2191

99

2092

جمع کل

 


هیره­ها: در این مطالعه ٢191 نمونه هیره از خاک لانه و سطح بدن جوندگان جمع­آوری گردید. و در مجموع ٢٧ گونه هیره متعلق به ٢١ جنس و ۱1 خانواده از دو راسته پیش­استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شدند. تنوع گونه­ای و تعداد هیره­ها در آسیابها بیشتر از سیلوها و کارخانه­ها بود. جدول 1 انتشار و فراوانی هیره­های لانه و بدن جوندگان در برخی انبارهای غله استان تهران را نشان می­دهد. هیره­های شناسایی شده عبارت بودند از:

Iـ راسته پیش­استیگمایان Prostigmata:

1ـ خانواده Cheyletidae: Acaropsellina sollers (Kuzin, 1940)، Cheyletus malaccensis Oudemans, 1903، Cheyletus trouessarti Oudemans, 1903، Cheyletus carnifex Zachvatkin, 1935 (=Cheyletus aversor Rohdendorf, 1940)  و Cheyletus bidentatus Fain & Nadchtram, 1980

2ـ خانواده Acarophenacidae: Acarophenax tribolii (Newsted & Duvall, 1918)

3ـ خانواده Peymotidae: Peymotes herfsi Oudemans, 1936

4ـ خانواده Tarsonemidae: Tarsonemus sp

5ـ خانواده Tetranychidae: Tetranychus sp

6ـ خانواده   Tydeidae: Tydeus sp

7ـ خانواده  Bdellidae: Spinibdella sp

8ـ خانوادهMyobiidae : Myobia murismusculi (Schrank, 1781) وRadfordia affinis (Poppe, 1896)

IIـ راسته بی­استیگمایان Astigmata

1ـ خانواده Acaridae: Acarus siro Linnaeus, 1758، Acarus farris (Oudemans, 1905)، Acarus immobilis Griffiths, 1964، Aleuroglyphus ovatus (Troupeau, 1878)، Tyrolichus casei Oudemans, 1910، Tyrophagus longior (Gervais, 1844)، Tyrophagus putrescentiae (Schrank, 1781)، Cosmoglyphus oudemansi (Zachvatkin, 1937)، Caloglyphus Berlesei (Michael, 1903)، Acotyledon rhizoglyphoides (Zachvatkin, 1937)، Tyroborus lini Oudemans, 1924.

2ـ خانواده Glycyphagidae:Lepidoglyphus destructor (Schrank, 1781)، Glycyphagus privatus Oudemans, 1903

3ـ خانواده Myocoptidae: Myocoptes musculinus (Koch, 1844)

نتایج حاصل از اختلاف ذخیره­گاههای مختلف گندم در رابطه با انتشار هیره­ها به شرح زیر است (جدول 2):

1- سیلوهای گندم: در نمونه­برداریهای انجام شده از سه سیلوی گندم ١۳ گونه هیره از دو راسته پیش استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شد که سیلوی کرج با داشتن ١١ گونه بیشترین تنوع گونه­ای و سیلوی تهران با ٢ گونه کمترین تنوع گونه ای را به خود اختصاص دادند. بررسی پراکندگی گونه­های متعلق به راسته بی استیگمایان در سیلوها نشان داد گونه Acarus siro که مهمترین آفت آرد و گندم است و گونه­هایAleuroglyphus ovatus, Glycyphagus privatus Tyrophagus putrescentia, تنها در سیلوی کرج مشاهده شدند. از مهم ترین گونه­های شکارگر از راسته پیش استیگمایان که همراه با خانواده آکاریده یافت شد گونه Acaropsellina sollers است که به جز سیلوی ورامین در بقیه سیلوهای نمونه برداری شده دیده شد. نتایج حاصله از بررسی فراوانی گونه­های مختلف در سیلوها نشان می­دهد که از بین هیره­های شناسایی شده گونه A. sollers در سیلوی کرج با ۶٨ عدد بیشترین فراوانی و گونه  C. malaccensis در سیلوی ورامین و گونه­های A. tribolii، C. carnifex، T. Putrescentiae و  G. Privatus به تعداد یک عدد در سیلوی کرج کمترین فراوانی را داشتند. به طور کلی می­توان گونه A. sollers را از نظر انتشار و فراوانی، گونه غالب در بین سیلوها دانست. در مجموع، سیلوی کرج با ١٢٧ عدد هیره فراوان ترین تعداد هیره و سیلوی ورامین با ١۳ عدد هیره کمترین فراوانی را در بین سیلوها به خود اختصاص دادند.

2- کارخانه­های آرد: در نمونه­برداری­های انجام شده از یازده کارخانه آرد، ١٧ گونه از دو راسته پیش­استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شد که کارخانه آرد تابان با ١١ گونه بیشترین تنوع گونه­ای و کارخانه آرد ایران، اسدی و تک هر کدام با دو گونه کمترین تنوع گونه­ای را داشته­اند. نتایج حاصله از بررسی فراوانی گونه­های مختلف در کارخانه­های آرد نشان می­دهد که از بین هیره­های شناسایی شده گونهTydeus sp. در کارخانه آرد تابان با ١١۳ عدد هیره بیشترین فراوانی، گونه­های C. malaccensis و C. oudemansi در کارخانه آرد اطلس؛A. sollers ،C. malaccensis ،P. herfsi ، A. ovatus و T. putrescentiae در کارخانه آرد تابان؛ Tarsonemus sp.، Tydeus sp. و Myocoptes musculinus در کارخانه آرد امین؛ C. malaccensis در کارخانه آرد واحد تهران و T. putrescentiae در کارخانه آرد زر با تعداد یک عدد هیره کمترین فراوانی را به خود اختصاص دادند. به طور کلی در مقایسه کارخانه­ها با یکدیگر گونه­هایA. sollers  و .Tydeus sp بیشترین پراکندگی را داشتند. در مجموع کارخانه آرد تابان با ١٨١ عدد هیره، فراوان­ترین تعداد هیره و کارخانه آرد امین با ۳ عدد هیره کمترین فراوانی را در بین کارخانه­ها به خود اختصاص داده­اند.

 

جدول 2ـ گونه­های شناسایی شده در سیلوها، کارخانه­ها و آسیاب­های آرد و گندم مورد مطالعه در استان تهران

 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

Acaropsellina sollers

*

 

*

*

*

*

*

*

 

 

 

*

 

 

 

 

 

*

*

*

Cheyletus malaccensis

 

 

 

*

*

*

 

 

 

 

*

 

 

*

 

 

 

*

 

*

C.trouessarti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

*

C.carnifex

 

 

*

 

*

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

*

 

*

C.bidentatus

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

Acarophenax tribolii

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

*

*

Peymotes herfsi

 

 

*

 

*

 

 

*

 

 

 

 

 

 

*

 

 

*

*

 

Tarsonemus sp.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tetranychus sp.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

Tydeus sp.

 

*

*

*

*

*

*

*

 

 

 

 

 

 

 

*

 

*

*

 

Spinibdella sp.

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

Myobia murismusculi

*

 

*

 

*

 

 

*

*

 

 

*

*

*

*

*

*

 

 

 

Radfordia affinis

*

 

*

 

*

 

 

*

*

 

 

*

*

*

*

*

*

 

 

 

Acarus siro

 

 

*

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

*

 

 

 

*

*

*

Acarus farris

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

Acarus immobilis

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

Aleuroglyphus ovatus

 

 

*

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

*

*

Tyrolichus casei

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

*

Tyrophagus longior

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

Tyrophagus putrescentiae

 

 

 

 

*

*

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

*

 

 

Cosmoglyphus oudemansi

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

*

Caloglyphus berlesei

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Acotyledon rhizoglyphoides

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

Tyroborus lini

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

Lepidoglyphus destructor

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

 

 

*

*

*

Glycyphagus privatus

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*

 

*

Myocoptes musculinus

 

 

*

 

*

 

 

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

١ـ سیلوی تهران ٢ـ سیلوی ورامین ۳ـ سیلوی کرج ۴ـ کارخانه آرد و گندم اطلس ۵ـ کارخانه آرد و گندم تابان ۶ـ کارخانه آرد و گندم آریاکار ۷ـ کارخانه آرد و گندم اسدی ۸ـ کارخانه آرد و گندم منصوبی ٩ـ کارخانه آرد ایران۱٠ـ کارخانه آرد و گندم امین ١١ـ کارخانه آرد و گندم واحد تهران ١٢ـ کارخانه آرد و گندم کردان کرج ١٣ـ کارخانه آرد و گندم تک ١۴ـ کارخانه آرد و گندم زر ١۵ـ انبار بهمن مرکزی ١۶ـ انبار طریق القدس ١٧ـ آسیاب درویش  ١٨ـ آسیاب رمضان جوشقانی ١٩ـ آسیاب اکبر جوشقانی ٢٠ـ آسیاب جعفر جوشقانی.


3- انبارهای گندم: در نمونه­برداری انجام شده از دو انبار ٣ گونه از دو راسته پیش استیگمایان و بی استیگمایان شناسایی شدند که از لحاظ تنوع گونه­ای برابر می­باشند. در مجموع انبار طریق­القدس با ٩۶ عدد هیره فراوان­ترین تعداد هیره و انبار بهمن مرکزی با ٢۴ عدد، کمترین فراوانی را در بین انبارها به خود اختصاص داده­اند.

4- آسیابهای گندم: در نمونه برداری انجام شده از چهار آسیاب ٢۴ گونه از دو راسته پیش­استیگمایان و بی­استیگمایان شناسایی شد که آسیاب رمضان جوشقانی با ۱٨ گونه بیشترین تنوع گونه­ای و آسیاب درویش با ١ گونه کمترین تنوع گونه­ای را به خود اختصاص دادند. نتایج حاصله از بررسی فراوانی گونه­های مختلف در آسیابها نشان می­دهد که از بین هیره­های شناسایی شده گونه A.siro در آسیاب رمضان جوشقانی با حدود ١٠٠٠ عدد هیره بیشترین فراوانی و گونه A. rhizoglyphoides از آسیاب رمضان جوشقانی و گونه .Tetranychus sp از آسیاب اکبر جوشقانی و گونه C. bidentatus از آسیاب جعفر جوشقانی نیز با تعداد یک عدد هیره کمترین فراوانی را به خود اختصاص دادند. به طور کلی در مقایسه آسیابها با یکدیگر گونه­های A. sollers،  A. siro،  A. ovatusو L. destructr بیشترین پراکندگی را داشتند و در مجموع آسیاب رمضان جوشقانی با ١۳۵۱ عدد هیره فراوان­ترین تعداد هیره و آسیاب اکبر جوشقانی با ٢١ عدد هیره کمترین فراوانی را در بین آسیابها به خود اختصاص داده اند.

بحث

در مورد فون جوندگان ایران مطالعات زیادی صورت گرفته (2، 3 و 4) ولی در مورد انگلهای خارجی آنها به خصوص در انبارهای غله مطالعه­ای انجام نشده بود. از آنجا که استان تهران جمعیت زیادی را به خود اختصاص داده است انجام چنین تحقیقی ضروری به نظر می­رسید. طبق بررسیهای به عمل آمده، مطالعه حاضر اولین گزارش فون هیره­های لانه و بدن جوندگان از ایران می­باشد. نتایج نشان داد تنوع گونه­ای آسیابها بیشتر از سیلوها، کارخانه­ها و انبارها بوده است و همچنین از نظر تعداد هیره، فراوانی قابل توجهی مشاهده شد که می­تواند به دلیل نوع انبار و روش ذخیره سازی، درجه حرارت و رطوبت آسیاب، عدم سمپاشی و رعایت اصول بهداشتی آن باشد که محیط مناسبی را برای عبور و مرور جوندگان فراهم کرده است. در آسیابهای نمونه­برداری شده، گندمها به صورت فله بر روی زمین قرار داشتند و ضایعات آسیابها که خود منشاء آلودگی بودند در کنار کیسه­های گندم قرار داشت و همچنین در کف آسیابها منافذ متعددی وجود داشت که به راحتی جوندگان و سایر حیوانات می­توانستند از طریق این سوراخها تردد کنند، به علاوه به غیر از آسیاب درویش سایر آسیابها ضدعفونی نمی­شدند. در ضمن آسیاب درویش کمترین تنوع و جمعیت را داشت که به علت سمپاشی در روز نمونه­گیری بود. کارخانه­ها نیز تنوع و فراوانی زیادی در هیره داشتند که ممکن است به علت عدم کنترل دما و رطوبت و نیز مدت زمان طولانی نگهداری گندم در آنها و ذخیره گندم بیش از ظرفیت کارخانه در محیط روباز، قدیمی بودن ساختمان و عدم تعمیر منافذ آن و استفاده نکردن از روشهای فیزیکی و شیمیایی مناسب برای مبارزه با موشها و عدم رعایت اصول بهداشتی در این مناطق باشد. در سیلوها تنوع و فراوانی کمتری مشاهده شد که می­تواند به علت وجود مخزنهای بتونی گندم و جدا بودن انبار ضایعات و رعایت اصول بهداشتی و سمپاشی محیط اطراف سیلو باشد که مانع نفوذ جوندگان به سیلو می­شود. در انبارهای گندم کمترین تنوع و جمعیت هیره مشاهده شد که ممکن است دلیل آن مدت زمان کوتاه نگهداری گندم و استفاه از تله­ها و موش­کشها در این انبارها باشد. در مقایسه پراکندگی و فراوانی جوندگان موجود در سیلوها، کارخانه­ها، آسیابها و انبارها می­توان گفت به علت محدودیت در استفاده از انواع تله­ها و یا از بین بردن جوندگان به دام افتاده و استفاده از سموم برای مبارزه با موشها در مناطق نمونه­برداری که امکان بدست آوردن حتی لاشه را از بین می­برد، نمی­توان مقایسه­ای درست انجام داد. در تله­گذاریهای انجام شده در مناطق نمونه برداری مجموعاً ۵٠ عدد موش از سه گونه جمع­آوری گردید. ولی به طور کلی با مقایسه جوندگان به دام افتاده می­توان گفت که گونه غالب در تمامی مناطق نمونه­برداری Mus musculus می­باشد و پس از آن دو گونه Rattus rattus و Rattus norvegicus دارای فراوانی یکسانی می­باشند. در این پژوهش ١٠ خانواده و ١۳ گونه از راسته پیش استیگمایان جمع­آوری و شناسایی شد که از این تعداد ١١ گونه شکارگر و قارچ خوار و انگل و تنها ٢ گونه گیاهخوار بودند که ممکن است در حین حرکت موشها و یا نقل و انتقال گندم یا به وسیله باد از درختان اطراف به سیلو و انبارها راه یافته باشند. در بین هیره­های شکارگر، خانواده Cheyletidae با ۵ گونه بیشترین تنوع گونه­ای را داشت. این خانواده نقش بسزایی در کنترل بیولوژیک و کاهش جمعیت هیره­های آفت از جمله هیره­های انباری به ویژه گونه Acarus siro دارند. برخی از گونه­های این خانواده، انگل پرندگان، جوندگان، سایر پستانداران و یا حشرات آفت بوده و ممکن است از بدن آنها نیز تغذیه نمایند (1). از جمله هیره­های این خانواده هیره شکارگر Cheyletus trouessarti است که در لانه موش Neotoma sp. توسط Summers  و  Priceدر 1970 یافت شد (20). همچنین این دو محقق در همان سال هیره شکارگر Cheyletus malaccensis را نیز از لانه جوندگان گزارش نمودند (20). نتایج شناسایی نمونه­­ها در تحقیق حاضر نشان داد که گونه غالب با پراکنش زیاد مربوط به این خانواده گونه Acaropsellina sollers است که شکارگر سایر هیره­های انباری است و پس از آن گونه C. malaccensis بیشترین فراوانی و پراکنش را به خود اختصاص داده است. در این مطالعه از خانواده Cheyletidae تنها گونه C .malaccensis برای اولین بار در سطح بدن موشها مشاهده شد. گونه Acarophenax tribolii نیز از لانه جوندگان جمع­آوری شد. از آنجا که این هیره­ها انگل حشرات آفت هستند و بر روی گونه­های شپشهای آرد شامل:Tribolium confusum ،T. castaneum  وT. ferrugineum  فعالیت می­کنند (17) می­تواند دلیلی بر آلودگی لانه جوندگان به حشرات آفت باشد. گونه Tydeus sp. از خانواده Tydeidae از جمله هیره­های شکارگری است که در لانه جوندگان و پرندگان یافت شده که برخی از آنها نیز به انسان یا حیوانات مختلف حمله کرده و تحریکات و خارشهای مختلف پوستی را ایجاد می­نمایند (17). گونه .Spinibdella sp از خانواده Bdellidae که هیره شکارگر بندپایان کوچک است نیز در لانه جوندگان دیده شد که دلیلی بر وجود بندپایان در لانه است. از راسته بی استیگمایان ۳ خانواده و ۱۴ گونه جمع آوری و شناسایی شد که خانواده Acaridae درصد زیادی از این راسته را شامل می­شود. گونه غالب با پراکنش زیاد مربوط به این خانواده، گونه Acarus siro بوده که در اکثر مناطق نمونه­برداری مشاهده شد. با توجه به اینکه این گونه قادر است مستقیماً از دانه های سالم تغذیه کند، از مهم ترین گونه­های خسارت­زا در تمام دنیا محسوب شده و تحت شرایط مناسب به سرعت تکثیر یافته (رطوبت نسبی بالای ۶٠ درصد) و زیانهای اقتصادی و مشکلات بهداشتی را به وجود می­آورد. از آنجا که افزایش تولید گندم در کشور مستلزم افزایش ظرفیت ذخیره­سازی و حفظ کیفیت و جلوگیری از تغییرات نامطلوب در دانه است حضور و به ویژه فراوانی Acarus siro تهدیدی برای اقتصاد کشور خواهد بود. پس از آن گونه Aleuroglyphus ovatus بیشترین پراکنش و فراوانی را در لانه جوندگان داشت. گونه­های Acarus farris از لانه پستانداران کوچک و Aleuroglyphus ovatus از لانه موش کور توسط Hughes در سال 1976 نیز گزارش شده است (17). همچنین گونه­های Tyrolichus casei از لانه موش خانگی و Acotyledon rhizoglyphoides در لانه پستانداران نیز یافت شد (21). گونه Lepidoglyphus destructor از خانواده Glycyphagidae در لانه رتها و پستانداران مشاهده شده است (17). همچنین گونه­های Acarus farris، Tyrophagus longior وAcotyledon rhizoglyphoides از لانه موش Microtus arvalis در آذربایجان مشاهده و جمع­آوری گردیده­اند (11). یوشیزاوا و همکاران Tyrophagus putrescentiae را از بدن موش Rattus norvegicus در برزیل گزارش کردند (22). در تحقیق حاضر گونه­های Caloglyphus berlesei، Acarus siro، Tyrophagus putrescentiae وLepidoglyphus destructor از سطح بدن موشها گزارش شدند. تمام گونه­های شناسایی شده از دو خانوادهAcaridae  و Glycyphagidae در این مطالعه برای نخستین بار از لانه جوندگان در ایران گزارش شدند. همچنین گونه­هایAcarus siro ، Acarus immobilis،Tyroborus lini ، T.putrescentiae، Cosmoglyphus oudemansi و Glycyphagus privatus از خاک لانه جوندگان جمع آوری شدند. گونه­های Myobia murismusculi و Radfordia affinis از خانواده Myobiidae و گونه Myocoptes musculinus از خانواده Myocoptidae بر روی سطح بدن جوندگان یافت شدند. بوچکوف هیره جدیدی از خانواده Myobiidae (12) و نیز فن و بوچکوف پنج گونه از هیره­های Myobiidae که با موشها در ارتباط هستند شناسایی کرده­اند (16).  آنها همچنین یک گونه جدید از خانواده Myobiidae را بر روی موش Sigmodon alstoni در آمریکای مرکزی شناسایی و گزارش کرده­اند (15). بوچکوف و همکاران یک گونه­ هیره جدید به نام Trichoecius calomysei (Myocoptidae) را بر روی جونده Calomyscus sp. (Cricetidae) از ایران گزارش و توصیف کردند (13) و در این تحقیق هیرهMyocoptes musculinus  از این خانواده شناسایی گردید. آنها همچنین هیره­های انگل جوندگان از خانواده (Myobiidae) را توصیف کرده و دو گونه Myobia murismusculi و Radfordia affinis را نیز معرفی نمودند (14). امید است با ارائه گزارشاتی از این دست و مشخص نمودن میزان بالای آلودگی انبارهای غله و آرد به جوندگان و هیره­های مربوطه، مسئولین ادارات غله و انبارهای غلات کشور توجه و نظارت بیشتری به رعایت اصول بهداشتی نشان دهند.

1ـ کلید شـناسایی راسته­های هیره­های لانه و بدن جوندگان انبارهای آرد و گندم اسـتان تهران

١. دارای سولنیدی بلند و شلاقی برروی انتهای ساق پای اول و دوم که معمولاً از پنجه پا فراتر می­رود، بدون استیگمای مشخص ..........................................................٢

_ بدون میله حسی بلند و شلاقی، اغلب دارای استیگمای مشخص ............................................................................۳

٢. بدن به خوبی اسکلرتینی و سخت، حاشیه عقبی پروپودوزوما دارای یک جفت سولنیدی بسیار مشخص، با استیگمای مشخص. Cryptostigmata = Oribatidae

_ بدون استیـگما، دارای سولنـیدی بلند در انتهای ساق پای اول و دوم که معمولاً از پنجه پا فراتر می رود.................................. Astigmata= Acaridae

3. استیگما بطور واضح دیده می­شود و معمولاً بر روی لبه­های جانبی ایدیوزوما قرار گرفته، دارای پریترم لوله­ای شکل.........................  Mesostigmata= Gamasidae

_ استیگما در صورت وجود بروی قاعده گناتوزوما قرار گرفته و معمولاً با پریترم در ارتباط است ........................................Prostigmata= Actinedida

2ـ کلید شـناسایی خـانواده­های راسـته پیش­اسـتیگمایان لانـه و بـدن جونـدگان انبارهای آرد و گندم استان تهران

۱. هیره­های کوچک (μm۴۰۰-۱۰۰) با هیستروزومایی که اثراتی از بندبندی شدن را نشان می­دهد بخصوص در جوانب.............................................................................. ۲

ـ بدن معمولاً بزرگ تر و بدون اثری از بند بندی شدن..................................................................................۴

۲. بدن گرد و لبه­های جلویی پروپودوزوما گنبدی­شکل و از بالای گناتوزوما بیرون زده است .........Acarophenax

ـ بدن بیضی­شکل و لبه­های جلویی پروپودوزوما گنبدی شکل نیستند.......................................................................۳

۳. تارس پای IV در جنس ماده به ناخن­ها و پری تارسوس ختم می­شود. پاهایIV  در جنس نر، به سمت داخل خم شده­اند. ماده­ها اغلب دارای اپیستوزومایی که برای تکامل جنین­ها رشد کرده­اند   ................Peymotes

ـ تارس پای IV در جنس ماده به دو موی بلند ختم می شود که هم اندازه نیستند. پاهای IV در جنس نر بصورت خنجرمانند به سمت داخل خم شده است و دارای یک زاویه تیز می­باشد. ماده­ها معمولاً تخم­های بیضی­شکل می گذارند..............................................Tarsonemidae

۴. گناتوزوما تشکیل یک پوزه بلند را داده است، کلیسرها مضرس یا به یک قلاب ختم می­شوند..............................۸

ـ گناتوزوما اندازه نرمال دارد، کلیسرها به صورت سوزنی شکل درآمده­اند ...............................................................۵

۵. پدی پالپ حجیم شده، قطعه Penultimate(tibia) تولید یک ناخن می­کند. تارسوس معمولاً یک تا دو موی شانه مانند دارد. کلیسرها سوزنی شکل هستند..........................................................Cheyletidae

ـ پدی پالپ اندازه نرمال دارد.................................................................................. ۶

۶. بخش قاعده­ای کلیسر فیوز شده است..................................................................................۷

ـ بخش قاعده­ای کلیسرها فیوز نشده است، پاها استوانه ای و خیلی بلندتر از طول بدن، امپودیوم مجهز به موهای چسبنده، هر یک از زانوهای پا مجهز به یک موی شلاقی بلند، ناخن پالپ بزرگ و مشهور به کنه­های پا دراز.........................................................Camerobiidae

۷. پریترم وجود دارد، بخش قاعده­ای کلیسرها اندام استایلوفور را تشکیل می­دهد:

٧.۱. بخش قاعده­ای کلیسرها تشکیل استایلوفور مخروطی را می دهد، پریترم در بخش پشتی آن به صورت یک جفت لوله تنفسی سینوسی وجود دارد.......................................................Caligonellidae

٧.۲. پریترم بر روی بخش جلویی پشتی گناتوزوما حضور یافته است. در کلیسرها زایده متحرک بسیار بلند و سوزنی شکل است.............................................Tetranychidae

ـ پریترم حضور ندارد، زایده متحرک کلیسرها کوتاه و داسی شکل است..............................................Tydeidae

۸. کلیسرها به قیچی های کوچک ختم می شوند. قطعه انتهایی پالپ تولید دو یا سه موی بلند را می کند اما نه ناخن، با سه جفت از مکنده­های جنسی..........Bdellidae

3ـکلید شناسایی خانواده­های راسته بی­استیگمایان لانه و بدن جوندگان انبارهای آرد و گندم استان تهران

١. الف- پنجه دارای یک جفت کوندیلوفور مشخص پیوسته به ناخن نسبتاً بزرگ، نرها دارای یک جفـت بادکش مخرجی و دو جفت بادکش پنجه ای در پاهای چهارم. دارای سجوگال، موهای روی ایـدیـوزوما معـمولاً ساده..................................................................Acaridae

ب- پنجه معمولاً بدون کوندیلوفور، که بروی آن ناخن در روی پیش پنجه غشایی واقع شده، نرها فاقد بادکش مخرجی، فاقد شیار سجوگال، موهای روی ایدیوزوما معمولاً شانه وش................................ Glycyphagidae

1-     استوان، هادی. ١۳۷٢. بررسی فونستیک هیره­های انباری کازرون و بیولوژی گونه­های مهم. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، ١۷٢ صفحه.

2-     اشرف­زاده، م.، کرمی م. و درویش ج. 1378.  مقایسه کارایی تله­های زنده­گیر در نمونه­برداری جوندگان (مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده گنو، استان هرمزگان). مجله زیست شناسی ایران، جلد 21، شماره 3، صفحه 500-493

3-     اعتماد، اسماعیل. ١۳۵۷. پستانداران ایران، جلد اول، جوندگان و کلید تشخیص آنها. انتشارات انجمن ملی حفاضت منابع طبیعی و محیط انسانی.

4-     باقریان، ع.، درویش ج. و رستگار پویانی ن. 1386. مطالعه کلادیستی خانواده (Mammalia:Rodentia: Muridae) در شرق ایران. مجله زیست شناسی ایران، جلد 20، شماره 2، صفحه 276-269

5-     برومند، هوشنگ، پازوکی، علی و هاشمی، عباس. 7۷-1373. گزارش نهایی طرح بررسی، جمع­آوری و شناسایی فون آفات گندم و جو ایران و دشمنان طبیعی آنها. وزارت جهاد کشاورزی. معاونت برنامه­ریزی و اقتصادی.

6-     رجب­زاده، ناصر. ١۳۷۵. تکنولوژی آماده سازی و نگهداری غلات. انتشارات دانشگاه امام رضا (ع) مشهد، ۳۶٢ صفحه.

7-     زرین­چنگ، جعفر. ١۳٧١. روش انتخاب و محاسبه فنی ماشین­آلات، نقل و انتقال گندم در سیلوها. وزارت جهاد کشاورزی. معاونت برنامه­ریزی و اقتصادی.

8-     سپاسگزاریان، حسین. ١۳۵۷. آفات انباری ایران و طرق مبارزه با آنها. انتشارات دانشگاه تهران، ٢٧٩ صفحه.

9-     سپاسگزاریان، حسین و دفتری، احمد. ١۳۵۷. اصول و کلیات کنه شناسی. انتشارات دانشگاه تهران، ۳٢۶ صفحه.

10-    شیشه­بر، پرویز. ١۳٨٠. کنترل بیولوژیکی به وسیله دشمنان طبیعی. انتشارات دانشگاه شهید چمران، 570 صفحه.

 

11-  Abdullayeva, E.A. (2000). The acaroid mites from the nests of the common vole (Microtus arvalis) (Rodentia) of the lesser Caucasus within Azerbaijan. Turkish Journal of Zoology, 24: 121-123.

12-  Bochkov, A. (1999). A new Myobiidae mite species Radfordia (Microtimyobia) cricetuliphila sp.n. (Acari: Myobiidae) from the striped hamster Cricetulus barabensis (Rodentia: cricetidae). Folia Parasitologica, 358-361.

13-  Bochkov, A, Malikov, V, Arbabi, M. (1999). Trichoecius calomysci sp. (Acari: Myocoptidae), a new mite species from Iran, Folia Parasitologica, 46: 316-318.

14-  Bochkov, A., Arbabi, M., Malikov, V. (2000). Notes on mites of the family Myobiidae (Acari: Prostigmata) parasitising rodents (Mammalia: Rodentia) in Iran, Folia Parasitologica, 47: 73-77.

15-  Bochkov, A. and Fain, A. (2003). A new Myobiidae mite species Radfordia (Hesperomyobia) sigmomys sp. n. (Acari: Myobiidae) ex Sigmodon alstoni (Rodentia: Sigmodontidae) from Central American is described. Folia Parasitologica, 107-112.

16-  Fain, A. and Bochkov, A. (2002). On some little known and a new species of Myobiidae (Acari) associated with rodents. Acta Zoologica et Pathologica Aniver Piensia 138: 95-105.

17-  Hughes, A.M. (1976). The mites of stored food and houses. Technical Bulletin Ministy oF Agriculture, Fisheries and Food, London, 400 pp.

18-  Krantz, G.W. (1978). A manual of acarology. 2nd. Ed. Oregon State University Book Stores. Corvallis, 509 pp.

19-  Krantz G.W. and Walter D.E. (2009). A Manual of Acarology. Third Edition. Texas Tech University Press, Lubbock Texas, April. viii + 807 pp.

20-  Summers, F.M. and Price, D.W. (1970). Review of the mite family Cheyletidae. University of California Publications in Entomology, 153 pp.

21-  Turk, E. and Turk F. (1957). Systematik und oklogie der Tyroglyphiden mitteleuropas. Beiträge zur Systematik und Ökologie Mitteleuropäischer Acarina, 233 pp.

22-  Yoshizawa, M.A.C., Souza, J.L., Bredt, A. and Baggio, D. (1996). Ectoparasites of Rattus norvegicus in the Distrito Federal, Brazil. Revisita Brasileira de Parasitologia Veterinaria, 5(1): 39-42.