Comparison of the effect of Haloperidol and Morus alba leaf extract on liver tissue and hepatic enzymes in Trichogaster trichopterus

Document Type : Research Paper

Authors
Tahereh Naji 1
Mahzad Biniaz 2
saeed mohamadi motamed 3
Yasaman Sheybani 4
1 Associate professor, Department of Basic Science, Faculty of pharmacy and pharmaceutical sciences, Tehran medical sciences, Islamic azad university, Tehran, Iran
2 Student of pharmacy, Department of Basic Science, Faculty of pharmacy and pharmaceutical sciences, Tehran medical sciences, Islamic azad university, Tehran, Iran.
3 Assistant professor, Department of Pharmacognosy, Faculty of pharmacy and pharmaceutical sciences, Tehran medical sciences, Islamic azad university, Tehran, Iran.
4 Department of Basic Sciences, Faculty of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences, Tehran Medical Sciences, Islamic Azad University, Tehran, Iran
10.22034/jar.2023.2307
Abstract
Haloperidol is a dopamine receptor antagonist and is used in the treatment of mental illnesses. Morus alba is a plant belonging to the Moracea family. Morus alba leaves have antidopaminergic effects like haloperidol. The purpose of this research is to compare the effect of Morus alba leaves extract and haloperidol as two antidopaminergic substances on the level of hepatic enzymes and liver tissue in adult female three spot gourami fish. For this purpose, the number of 120 pieces of fish in 8 groups including intact control group, solvent control, treatments receiving doses of 0.05, 0.1 and 0.2 mg/kg of haloperidol, and doses of 50, 100 and 200 mg/kg of ethanol extract of Morus alba leaves, they were divided. Medicines were administered intramuscularly every other day for a period of twenty days. After finishing the injections, liver enzymes and liver tissue were studied in all groups. The statistical results showed that There was a significant difference between the level of liver enzymes in the control and treated groups (P < 0.05) in such a way that by increasing the dose, haloperidol increased liver enzymes and damage to liver cells, while the extract of Morus alba leaves, led to the reduction of liver enzymes and protection of liver cells. Therefore, haloperidol can cause hepatotoxicity, but Morus alba extract is probably hepatoprotective.

Keywords

Subjects

مقایسه تأثیر هالوپریدول و عصاره برگ توت سفید (Morus alba) بر بافت کبد و آنزیم‏های کبدی در ماهی گورامی سه خال(Trichogaster trichopterus)

طاهره ناجی1* ، مهزاد بی‌نیاز1، سعید محمدی معتمد2 و یاسمن شیبانی1

1 ایران، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، علوم پزشکی تهران، دانشکده داروسازی و علوم دارویی، گروه علوم پایه

2 ایران، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، علوم پزشکی تهران، دانشکده داروسازی و علوم دارویی، گروه فارماکوگنوزی

تاریخ دریافت: 08/06/1401          تاریخ پذیرش: 16/06/1402

چکیده

داروی هالوپریدول، آنتاگونیست گیرنده دوپامین است و در درمان بیماری‌های روانی کاربرد دارد. توت سفید، گیاهی متعلق به خانواده Moracea است. برگ‏‌ توت سفید همانند داروی هالوپریدول، دارای اثرات آنتی‌دوپامینرژیکی است. هدف از این پژوهش، مقایسه اثر عصاره برگ توت سفید و هالوپریدول به عنوان دو ماده‏ آنتی دوپامینرژیک بر سطح آنزیم‌‏های کبدی و بافت کبد در ماهی گورامی سه خال با بالغ ماده می‌‏باشد. بدین منظور تعداد 120 قطعه ماهی در 8 گروه شامل گروه‏های کنترل دست‌ نخورده، کنترل حلال، تیمارهای دریافت ‌کننده دوزهای 05/0، 1/0 و 2/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم هالوپریدول، و دوزهای 50، 100 و 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم عصاره اتانولی برگ توت سفید، تقسیم شدند. تجویز داروها به صورت عضلانی در یک بازه زمانی بیست روزه به صورت یک روز در میان انجام گرفت. پس از اتمام تزریقات، آنزیم‏های کبدی و بافت کبد در همه‏ گروه‏‌ها مورد مطالعه قرارگرفت. نتایج آماری نشان داد که بین سطح آنزیم‏های کبدی در گروه‏های کنترل و تحت تیمار اختلاف معنی‌دار وجود داشت(05/0>P) به این ترتیب که با افزایش دوز، هالوپریدول موجب افزایش آنزیم‏های کبدی و آسیب به سلول‏های کبدی شد درحالیکه عصاره برگ توت سفید منجر به کاهش آنزیم‏‌های کبدی و حفاظت از سلول‏‌های کبد شد. بنابراین هالوپریدول می‌تواند سمیت کبدی ایجاد کند اما عصاره برگ توت سفید، احتمالا هپاتوپروتکتیو است.

واژه های کلیدی: هالوپریدول، توت سفید، کبد، ماهی گورامی سه‌خال

* نویسنده مسئول، تلفن:  09123704676 ، پست الکترونیکی: tnaji2002@gmail.com

مقدمه

 

روان پریشی (سایکوز)، حالتی از بیماری‏های روحی و روانی همراه با علائمی نظیر توهم، هذیان، گفتار نامنظم و رفتار آشفته است (26). هالوپریدول از ازمشتقات بوتیروفنون‏ها و آنتاگونیست گیرنده دوپامین است و موجب انسداد گیرنده دوپامینی 2D، در اغلب نواحی به خصوص در مسیرهای مزولیمبیک و مزوکورتیکال می‏شود (3). این دارو به‌طور گسترده در کنترل بیماری‌هایی از قبیل سایکوز، تیک، سندرم تورت، بیش فعالی و وسواس فکری-عملی مورد استفاده قرار می‏گیرد (3، 8و 30). هالوپریدول تحت متابولیسم کبدی گسترده‏ای قرار می‏گیرد و تنها 1 درصد از آن، در ادرار قابل تشخیص می‏باشد (15). گیاه توت سفید از خانواده Moraceae است. این گیاه، درختی و برگ‌ریز است و رشد سریعی دارد. ارتفاع این درخت به طور معمول به 3 الی 6 متر می‏رسد. درخت توت سفید در سراسر جهان به خصوص در مناطقی که کرم ابریشم پرورش داده می‏شود، یافت می‏شود (35و36). مطالعه بر مدل‌های حیوانی، اثرات آنتی‌سایکوتیک عصاره برگ‏ توت سفید را به اثبات رسانده است (26،22و33) برگ توت، حاوی فلاونوئیدها، کومارین و استیلبن با خاصیت محافظت از کبد می‏باشد. رادیکال‏های آزاد، از عوامل مهم بروز بسیاری از اختلالات کبدی هستند. عصاره برگ توت سفید، بخاطر حضور فلاونوئید‏ها، خاصیت آنتی اکسیدانی دارد و با از بین بردن رادیکال‏های آزاد، می‌تواند از اندام‏ها در برابر استرس اکسیداتیو، محافظت می‏کند (14، 26، 36و 37). ماهی گورامی سه خال با نام علمی Trichogaster trichopterus و نام عمومی گورامی سه‌خال شناخته می‌شود و متعلق به خانواده‏ Anabantoidei است. گورامی سه‌خال، به عنوان مدل آزمایشگاهی، در این پژوهش، انتخاب شد. ماهیان بعلت پایینتر بودن در رده‌بندی مهره‌داران و تکامل کمتر سیستم عصبی نسبت به پستانداران، درد و رنج کمتری را متحمل می‌شوند، همچنین تهیه آن‌ها مقرون به صرفه است و در مجموع، مدل ارزشمندی در مطالعات سمیت کبدی هستند (32). هالوپریدول و عصاره برگ توت سفید، هردو خاصیت آنتی‌دوپامینرژیکی دارند بنابراین با هدف بررسی و مقایسه عوارض جانبی آن‌ها بر سطح آنزیم‏های کبدی و بافت کبد، انتخاب شدند.

مواد و روشها

زمان و مکان پژوهش: این پژوهش در فروردین‌ماه سال 1401 در آزمایشگاه علوم پایه دانشکده داروسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم پزشکی تهران و پس از دریافت کد اخلاق IR.IAU.PS.REC.1400.334، انجام شد.

مدل پژوهش: تعداد 120 قطعه ماهی بالغ و ماده گورامی سه‌خال با میانگین وزنی 01/0±24/3 گرم از یک کارگاه پرورش ماهی واقع در شهر همدان تهیه شد. ابتدا آب آکواریوم‌ها، کلرزدایی شد و 48 ساعت بعد، ماهیان، در شرایط استاندارد از لحاظ دما، پی‌اچ، سختی آب و چرخه تاریکی‌روشنایی، با محیط سازگار شدند و بصورت کاملا تصادفی به 8 گروه پانزده عددی، تقسیم شدند.

تیماربندی: گروه‏ها مشتمل بر گروه کنترل دست‌نخورده (شاهد)، کنترل حلال (اتانول 70 درجه)، سه گروه تیماری با هالوپریدول با دوزهای 05/0، 1/0 و 2/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن ماهی و سه گروه تیماری با عصاره برگ توت سفید با دوزهای 50، 100 و 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن ماهی، شد (7، 25و 34). دوزهای انتخابی، پس از مرور مطالعات پیشین، انتخاب شد زیرا دراین مطالعات پس از آزمون و خطا، بازه‌ی دوزهای موثر، ایمن و غیرکشنده، به مرور زمان، مشخص شده‌اند.

منبع تهیه مواد موثره: برای تهیه محلول هالوپریدول، پودر ماده موثره آن به شماره بچ (Bach No: S_400488) از شرکت سبحان دارو، تهیه شد و مقدار مناسبی از آن، براساس میانگین وزنی ماهیان در سه گروه تیماری، در اتانول 70 درجه حل گردید و درون ظرف کدر جهت انجام تزریقات نگهداری شد (29). برگ‏های توت سفید در تیرماه سال 1400 از درخت‏های توت سفید در استان همدان چیده و تمیز شد و در شرایط مناسب از لحاظ تهویه، در سایه، خشک گردید. نمونه هرباریوم برگ درخت توت سفید، در هرباریوم دانشکده داروسازی، به شماره وچر(Voucher No: 164_AuPF)، ثبت گردید. برگ‏های خشک‌شده توسط دستگاه آسیاب برقی، آسیاب شد. به منظور تهیه عصاره برگ توت سفید، از اتانول 70 درصد و روش خیساندن (Maceretion) استفاده شد (31). پس از دو مرحله عصاره‏گیری، حلال تبخیر شده و عصاره خشک شده بدست آمد. مقدار مناسبی از عصاره خشک شده در اتانول 70 درصد حل و پس از فیلتر شدن، در ظروف مناسب، ریخته شد.

روش تزریق و تشریح: محلول حاوی دارو و عصاره، به صورت عضلانی، بین باله پشتی و خط جانبی ماهی، با فواصل یک روز در میان، تزریق شد. تزریقات به‏وسیله سرنگ انسولین BD و با حجم 02/0 میلی‏لیتر در هر تزریق صورت گرفت. بعد از گذشت 24 ساعت از آخرین تزریق، ماهی‏ها به‏وسیله‏ عصاره گل میخک بیهوش و سپس تشریح شدند (28) و کبد آن‌ها جدا شد. به دلیل کوچک بودن جثه ماهیان، امکان خونگیری فراهم نبود بنابراین از مایع بین بافتی جهت اندازه‌گیری آنزیم‌های کبدی استفاده شد. پس از خالی کردن احشای شکمی و قطع سر، دم و باله‏ها، بدن عضلانی ماهی با دستگاه هموژنایزر، یکدست شد و به لوله آزمایش، انتقال یافت.

آنزیم‌سنجی: لوله‌های حاوی نمونه، سانتریفیوژ شد و مایع بین بافتی در بالای لوله جدا شد. سطح آنزیم‌های ALT، ALP و AST، توسط کیت‌های تشخیص کمی شرکت پارس آزمون و به روش فوتومتریک اندازه‌گیری شد. جهت اندازه‌گیری غلظت آنزیم‌های ALT و AST، نمونه‌ها با محلول‌های معرف‌ مخلوط شدند و پس از یک دقیقه جذب نوری آن‌ها در طول موج 340 نانومتر، خوانده شد. اپتیمم فعالیت آنزیم ALP در محیط قلیایی است بنابراین از دی‌اتانول‌آمین استفاده شد تا  pHای برابر 8/9 ایجاد کند. سپس نمونه و معرف با هم مخلوط شد و پس از یک دقیقه جذب نوری آن در طول موج 405 نانومتر، خوانده شد.جذب هر نمونه با منحنی جذب استاندارد مقایسه شد و بدین ترتیب، غلظت هر آنزیم، محاسبه شد.

تهیه لام: جهت آماده سازی لام‏‌ها، کبدهای جدا شده در هر گروه، داخل فرمالین 10 درصد فیکس شد و سپس مراحل پاساژ، قالب‌گیری، برش‌گیری و رنگ‌آمیزی انجام شد. لام‏های آماده شده به‏وسیله میکروسکوپ نوری نیکون (EclipseE100) مورد مطالعه قرار گرفت. جهت مطالعه با میکروسکوپ الکترونی، ابتدا بافت کبد در گلوتارآلدئید 5/2 درصد و تترااکسید اسمیم 5/1 درصد، فیکس شد. سپس نمونه‌ها به‌وسیله الکل و استون، آبگیری شد، در رزین پلیمریزه شد و بعد برش‌گیری انجام شد. برش‌ها روی گرید (شبکه مسی)، قرارگرفت و رنگ آمیزی شد. در آخر، گریدها با میکروسکوپ الکترونی عبوریEM208) Philips, TEM(Nederland) مورد بررسی قرار گرفت (27).

تحلیل آماری: جهت تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از سه‌بار تکرار در گروه‌های شاهد و تحت تیمار و بررسی میزان معنی‌دار بودن اختلافات مشاهده شده، از ورژن 26 نرم‌افزار SPSS و روش آماری آنالیز واریانس یک‌طرفه(one way Anova) استفاده شد. به منظور مقایسه میانگین‌ها، از آزمون دانکن و برای رسم نمودار‏ها هم از نرم افزارGRAPHPAD استفاده شد.

نتایج

آنزیم‌های کبدی: نتایج نشان داد که بین گروه شاهد و کنترل حلال، اختلاف معناداری از نظر سطوح آنزیم‌های کبدی وجود نداشت (05/0>P). آنزیم ALT در گروه‌های تحت تیمار با هر سه دوز هالوپریدول و دوز کم و متوسط عصاره توت، در مقایسه با گروه‌های کنترل، اختلاف معنی‌دار نشان داد (05/0P).

بررسی بافت کبد با میکروسکوپ نوری: مطالعه بافت کبد با میکروسکوپ نوری نشان داد که در گروه شاهد و کنترل حلال، هپاتوسیت‌ها دارای هسته مرکزی و سیتوپلاسم مشخص بودند. سینوزوئیدهای کبدی نیز به شکل طبیعی مابین سلول‌های کبدی قرارگرفته بودند. سلول‌های کوپفر با پراکندگی معمول، مشاهده شد و واکوئل چربی وجود نداشت (شکل 2، A و B). در گروه تیماری با دوز کم هالوپریدول، بافت کبد همانند گروه‌های کنترل و با همان پراکنش سلولی مشاهده شد (شکل 2، C) اما در گروه‌های تحت تیمار با دوز متوسط و زیاد هالوپریدول، ساختار و انسجام بافت کبد برهم خورد و اتساع سینوزوئیدها، گسستگی بین هپاتوسیت‏ها و افزایش تعداد واکوئل‏های چربی و سلول‌های کوپفر، رویت شد (شکل 2، D و E). در گروه تیماری با دوز کم عصاره توت، هپاتوسیت‏ها همانند گروه‌های کنترل به نظر می‌رسید و تنها شمار اندکی از واکوئل‏های چربی، مشاهده گردید (شکل 2، F). با افزایش دوز این عصاره، ساختار هپاتوسیت‏ها حفظ شد و تصاویر بدست‌آمده، هیچگونه آسیب را به بافت کبد، نشان نداد (شکل2، G و H).

بررسی بافت کبد با میکروسکوپ الکترونی: بررسی دقیق‌تر بافت کبد با میکروسکوپ الکترونی نشان داد که در گروه شاهد (شکل3، A)، هپاتوسیت‏ها، واجد هسته‏ گرد و غشای پیوسته بودند و در سیتوپلاسم آن‌ها، اندامک‏های متعدد سلولی به چشم خورد. میتوکندری‏ها، ماتریکس همگن داشتند و در اطراف هسته، شبکه آندوپلاسمی وسیع و جسم گلژی دیده شد. در گروه تیمار شده با هالوپریدول دوز بالا (شکل3، B)، در وسط شکل، هسته هپاتوسیت، نامشخص بود و غشاء و شبکه آندوپلاسمی کاملاً از بین رفته بود. اندامک‌ها و فضاهای داخل سلولی تخریب و واکوئل‌های چربی جایگزین شده بود. غشای سلول‏های کبدی که تحت تأثیر عصاره برگ توت قرار داشت (شکل3، C)، سالم بود و در اطراف هسته، اندامک‌های درون‌سلولی شامل شبکه آندوپلاسمی، میتوکندری‏ و شبکه گلژی نیز مشاهده گردید.

 

 

 

 

شکل 1_ نمودار سطح آنزیم‏های کبدی ALT، AST و ALP ،گروه کنترل دست‌ نخورده (شاهد)، Solvent نشان دهنده گروه کنترل حلال(اتانول 70 درجه)، Haloperidol نشان دهنده داروی هالوپریدول است که با سه دوز 05/0، 1/0 و 2/0میلی‌گرم بر کیلوگرم، تزریق شده است، Morus alba نشان‌دهنده عصاره برگ توت سفید است که با سه دوز 50، 100 و 200 میلی‌گرم، تزریق شده است. حروف مشابه در نمودارها به معنی عدم وجود اختلاف در سطح معنی‌داری 05/0 است.

 

بحث و نتیجه گیری

کبد، یکی از اندام‌های حیاتی است و وظایف گوناگونی بر عهده دارد که سمیت‌زدایی داروها و حفظ هموستاز متابولیک بدن، از جمله مهم‌ترین آن‌ها است (4و 6). عواملی مانند داروها ، استرس اکسیداتیو و رادیکال‌های آزاد می‌توانند عملکرد طبیعی کبد را دچار اختلال کنند (18). بسیاری از مطالعات نشان داده است که مصرف داروهای آنتی‌سایکوتیک با ایجاد عوارض جانبی بر روی کبد و القای آنزیم‏های کبدی مرتبط است (19). آزمون‌های مختلفی جهت ارزیابی کارکرد کبد وجود دارد که در یکی از آن‌ها، میزان آنزیم‌های کبدی، سنجش می‌شود. تغییرات این آنزیم‌ها، نمایانگر سلامت غشای هپاتوسیت‌ها یا نکروز آن‌ها است. ALT، AST و ALP، سه آنزیم مهم کبدی هستند. ALT، آنزیمی در سیتوزول هپاتوسیت‌ها است. این آنزیم در کبد نسبت به سایر بافت‌ها، غلظت بیشتری دارد. میزان این آنزیم هم‌راستا با هرگونه آسیب به سلول‌های کبدی، افزایش پیدا می‌کند و نیمه‌عمر آن از چند ساعت تا چندین روز، متغیر است.

 

 

 

شکل 2_ مقاطع بافت کبد. A) گروه کنترل دست نخورده(شاهد)، B) گروه کنترل حلال، C) گروه تیماری با هالوپریدول با دوز 05/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم، D) گروه تیماری با هالوپریدول با دوز 1/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم E) گروه تیماری با هالوپریدول با دوز 2/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم F) گروه تیماری با عصاره توت با دوز 50 میلی‌گرم بر کیلوگرم G) گروه تیماری با عصاره توت با دوز 100 میلی‌گرم بر کیلوگرم H) گروه تیماری با عصاره توت با دوز 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم، H: هپاتوسیت، S: سینوزوئید، CV: ورید مرکزی، K: سلول‌های کوپفر ، V: واکوئل چربی، رنگ‌آمیزی H&E،رنگ آمیزی H&E. بزرگنمایی 40×

 

شکل 3- تصاویر میکروسکوپ الکترونی از مقطع بافت کبد. A)گروه کنترل دست‌نخورده (شاهد) B) تیمار هالوپریدول با دوز 2/0 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن ماهی، C)تیمار عصاره توت با دوز 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن بدن ماهی،SCALE BAR: 5μm، در این تصاویر، هسته هپاتوسیت(n)، میتوکندری(m)،‏ دستگاه گلژی(g) و شبکه اندوپلاسمی(rer) مشخص شده‌اند.

 

مقدار AST به سرعت همراه با آسیب غشای سلول‌های کبدی افزایش پیدا می‌کند. افزایش AST به معنی تغییرات نفوذپذیری غشای هپاتوسیت‌ها، نکروز سلولی و یا التهاب کبدی است. نیمه‌عمر این آنزیم، از چند دقیقه تا چند ساعت است.. ALT و AST معمولاً برای تشخیص صدمات کبدی اندازه‌گیری می‌شوند. ALP، بجز کبد، در استخوان، روده باریک، کلیه و جفت هم وجود دارد. نیمه‌عمر این آنزیم، 70 ساعت است. التهاب و نکروز سلول‌های کبد سبب افزایش ALP می‌شوند (11 و17). تماس با سموم، میزان آنزیم‌های ALT و AST را در سرم خون به‏طور قابل توجهی افزایش می‌دهد. سمیت کبدی به معنای آسیب کبدی ناشی از مواد شیمیایی مانند داروها می‏باشد (24). روی هم رفته، تغییرات آنزیم‌های کبدی، شاخص میزان تخریب ترکیباتی است که سمیت کبدی دارند (5). اتانول 70 درصد، سطوح هیچ‌یک از آنزیم‌های کبدی را دستخوش تغییر نکرد (شکل 1، A، B و C) بنابراین می‌توان گفت که حلال دارو و عصاره، بر روند آزمایش بی‌تأثیر بود. نمودارALT، هماهنگ با افزایش دوز هالوپریدول، سیر صعودی را نسبت به گروه‌های کنترل نشان داد به طوریکه در دوز بالای هالوپریدول بیشترین میزان آنزیم ALT مشاهده شد (شکل 1، A). دوز پایین هالوپریدول، میزان آنزیم‌های‌ AST و ALP را تغییر نداد، اما افزایش دوز آن، مقادیر این دو آنزیم را بالا برد (شکل 1، B و C). هم‌راستا با این نتایج، در مطالعه کادهم در سال 2021، تجویز 1 میلی‌گرم بر کیلوگرم هالوپریدول به موش، باعث افزایش قابل توجه سطح سرمی ALT، ASTو ALP شد (20). مطالعه بالینی گیرتنر و همکاران در سال 2001 نشان داد که آنزیم‏های کبدی ALT وAST در دو درصد بیماران بستری در بیمارستان در طول درمان با هالوپریدول افزایش یافت (16). می توان چنین استنباط کرد که احتمالاً، هالوپریدول، سبب آسیب به غشای هپاتوسیت‌ها و نشت آنزیم‌های کبدی به مایع میان‌بافتی شده است. آنزیم ALT پس از تزریق دوزهای کم و متوسط عصاره توت، افزایش یافت اما دوز زیاد عصاره، تغییری بر آن ایجاد نکرد شد (شکل 1، A). همچنین دوزهای کم و متوسط عصاره، تأثیری بر آنزیم AST نشان نداد اما دوز زیاد عصاره، سبب افت مقادیر AST شد (شکل 1، B). این داده‌ها می‌تواند حاکی از آن باشد که عصاره توت در رنج‌ دوزهای خاصی، اثر حمایتی از بافت کبد، دارد. بعلاوه، هیچ یک از دوزهای عصاره توت، سطح آنزیم ALP را تغییر نداد (شکل 1، C). در تأیید این نتایج، کلانتری و همکاران در سال 2009 با تزریق عصاره هیدروالکلی برگ‏ توت سفید با دوز 800 میلی‌گرم بر کیلوگرم به موش‏هایی که از قبل به‏وسیله کربن‌تتراکلرید دچار آسیب کبدی شده بودند، کاهشALT و AST را گزارش کردند. بعلاوه عصاره توت، آثار محافظتی از کبد را نشان داد و هیچ اثری از فیبروز و التهاب در کبد گروه‌های تیماری با عصاره، مشاهده نشد (21) متقابلاً در پژوهشی دیگر از زنی و همکاران در سال 2008، تجویز خوراکی 150 میلی‌گرم بر کیلوگرم از عصاره آبی برگ درخت توت سفید به موش‏های هایپرلیپیدمیک، منجر به کاهش ALT و افزایش AST پلاسما شد (37). نظری و همکاران در سال 2014 به این نتیجه رسیدند که عصاره برگ توت سفید به طور قابل توجهی سطح سرمی آنزیم‏های کبدی ALT،AST، ALP را در موش‏های دیابتی کاهش می‌دهد (23). در مطالعه‏ی داولیوری و همکاران درسال 2015، تجویز خوراکی 300 میلی‌گرم بر کیلوگرم از عصاره اتانولی برگ درخت توت سفید، تغییر معنی‌داری بر میزان AST،ALT،ALP ایجاد نکرد اما 2000 میلی‌گرم بر کیلوگرم از همین عصاره، آنزیم ALT را کاهش داد. آنها همچنین سمیت ناچیزی را برای عصاره توت گزارش کردند زیرا در مطالعه آنها هیچ مرگ و میری در دوز 2000 میلی‌گرم بر کیلوگرم دیده نشد (13). در مطالعه‏ی حاضر 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم از عصاره، دوز موثر برای نشان دادن اثرات حفاظت از کبد می‏باشد زیرا سطح آنزیم ALP و ALT هیچ اختلافی را با گروه شاهد نشان نداد و حتی سطح آنزیم AST را نسبت به گروه شاهد کاهش داد. کبد ماهی نسبت به محرک‌های شیمیایی حساس است چون جریان خون در کبد ماهیان به نسبت کند بوده و دفع سموم شیمیایی و متابولیک‌ها تدریجی می‌باشد (2). به‌طور کلی در مسمومیت‌ها ممکن است تمامی کبد ماهی یا برخی نواحی آن دچار آسیب شود، اندازه سلول‌های کبدی تغییر کند، زمینه سلولی غیرقابل تشخیص شود و تمایل سیتوپلاسم به ائوزین کاهش یابد. اگر تعداد سلول‌های آسیب دیده زیاد باشد، ممکن است تغییرات دژنراتیو در بافت رخ دهد. کبد چرب معمولاً به ضایعات پاتولوژیکی گفته می شود که در آن‌ها، تعداد زیادی از سلول‌ها دچار دژنرسانس شده و حاوی چربی زیادی می‌شوند (1). حلال دارو و عصاره توت، تغییری بر بافت کبد ایجاد نکرد زیرا هپاتوسیت‌‌ها همانند گروه شاهد، نمای طبیعی نشان دادند (شکل 2، B). در گروه‌های تحت تیمار با هالوپریدول، مشخصا، بافت کبد دچار آسیب شده بود (شکل 2، D و E). آندریازا و همکاران در سال 2019 نشان دادند که هالوپریدول در کبد رت استرس اکسیداتیو القا کرد و پراکسیداسیون لیپیدی در کبد را افزایش داد (9) بنابراین می‌توان گفت که احتمالاً هالوپریدول با القای استرس اکسیداتیو منجر به آسیب به هپاتوسیت‏ها، اندامک‏های داخل سلولی، از بین رفتن یکپارچگی غشای هپاتوسیت‏ها و آسیب به بافت کبد شد (شکل 2، D و E). دوز کم و متوسط عصاره توت گرچه تا حدی آنزیم ALT را بالا برد اما مقادیر سایر آنزیم‌های کبدی، بی‌تغییر یا کمتر از گروه‌های کنترل بود (شکل 1). بعلاوه عصاره توت، نتوانست تغییر قابل توجهی بر مورفولوژی سلول‌ها بگذارد زیرا ساختار طبیعی هپاتوسیت‏ها با هسته‏های واضح و غشای یکپارچه و سینوزوئیدهایی با ظاهر طبیعی و تعداد اندکی واکوئل چربی مشاهده شد (شکل 2،F ، G و H). چنین به نظر می‌رسد که عصاره توت سفید، هپاتوپروتکتیو باشد. سیما چاهان و همکاران در سال 2019 با روش آنالیز HPLC عصاره متانولی برگ درخت توت سفید، حضور مورین را به عنوان یکی از اجزا اصلی ثابت کردند (12). مطالعه بنت بن‌آزو و همکاران در سال 2018 نشان داد که مورین یک فلاونوئید فعال دارای خواص آنتی اکسیدانی، ضد التهابی و ضد سایکوز می‏باشد (10). بنابراین این احتمال وجود دارد که عصاره برگ توت سفید با خواص آنتی اکسیدانی از کبد محافظت کند و باعث حفظ ساختار کبد شود. بررسی‏های بافت کبد با میکروسکوپ الکترونی مطابق نتایج بدست آمده از میکروسکوپ نوری بود بدین صورت که در گروه شاهد، هپاتوسیت‌ها وضعیت طبیعی و معمول داشتند، تیمار‏ هالوپریدول (شکل 3، B)، آسیب گسترده کبدی، اتساع سینوزوئید‏ها، افزایش تعداد سلول‏های کوپفر به دلیل التهاب، از بین رفتن غشای هپاتوسیت‏ها و اندامک‏های داخل سلولی و کبد چرب را نشان داد، اما در گروه تیماری با عصاره برگ توت سفید (شکل 3، C)، آسیب کبدی مشاهده نشد بلکه هپاتوسیت‏ها در کنار سینوزوئیدها در آرایشی منظم قرار گرفتند، اندامک‏های سلولی نسبتاً واضح مشاهده شدند و اثرات تخریبی نسبت به تیمار هالوپریدول مشاهده نشد و هپاتوسیت‏ها بدون آسیب بودند. تنها ضایعه، رسوب قطرات چربی در زمینه سلولی بود. با توجه به داده‌های حاصل از آنالیز نمودار آنزیم‌های کبدی و استناد به شواهد بدست آمده به کمک میکروسکوپ نوری و الکترونی از بافت کبد، به این نتیجه رسیدیم که هالوپریدول به صورت وابسته به دوز و خصوصاً در دوزهای متوسط و بالا، توانست موجب آسیب به بافت کبد، افزایش آنزیم‌های کبدی و تخریب هپاتوسیت‌ها در سطح سلولی شود اما دوز بالای عصاره برگ توت سفید، احتمالاً به علت افزایش غلظت فلاونوئید‏ها، اثر حفاظتی و آنتی اکسیدانی بروز داد و اثرات سمی بالقوه موجود در عصاره را متعادل کرد. هالوپریدول و عصاره برگ توت سفید اگرچه از منظر اثرات آنتی دوپامینرژیکی، متشابه‌اند اما یقینا نمی‌توان یک عصاره گیاهی را جایگزین دارویی شیمیایی تصور کرد که در امر دارودرمانی و بالین، جایگاه ارزشمندی دارد. تنها می‌توان امیدوار بود نظر به عوارض کبدی کمتر عصاره برگ توت، با پژوهش‌های تکمیلی در آینده، بتوان از این عصاره به‌عنوان درمان مکمل، خصوصا در بیماری‌های روانی مزمن، بهره‌گیری کرد.

سپاسگزاری

این پژوهش با همکاری آزمایشگاه علوم پایه دانشکده داروسازی واحد علوم دارویی دانشگاه آزاد اسلامی انجام گرفته است. بدین‌وسیله از تمامی همکاران این مرکز که در انجام این پژوهش همکاری کرده‏اند تقدیر و تشکر می‏شود.

  1. تاکاشیما، فومیو.، 1378. اطلس بافت‌شناسی ماهی، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 364 صفحه.
  2. خدادادی، الف.، عرب زاده، پ.، رسولی، س.، مرادپور، ع.، و عابدیان امیری، الف.،1393. بررسی علل تلفات ماهیان قزل آلای رنگین کمان پرورشی مزارع Cage Culture (پرورش در قفس) سد حسنلو استان آذربایجان غربی، مجله آسیب شناسی درمانگاهی دامپزشکی(دامپزشکی تبریز)، (8)2، صفحات 461-472.
  3. برترام جی، کاتزونگ.، 2021. فارماکولوژی پایه و بالینی. انتشارات تیمورزاده، 1556 صفحه.
  4. کومار عباس، استر.، 1398. آسیب شناسی پایه رابینز، انتشارات حیدری، 872 صفحه.
  5. مازندرانی، م.، ناجی، ط.، حسین زاده، ه.، و الماسی راد، ع.، 2021. بررسی اثر هیستولوژیک ترکیب ضد درد و التهاب متیل سولفانیل بنزیلیدین تیازولوتریازول بر تغییرات آنزیم‌های کبدی و ساختار فراسلولی کبد ماهی گورامی سه‌خال(Trichogaster trichopterus)، نشریه توسعه آبزی پروری، (15)3، صفحات 77-87.
  6. جان‌ای، هال.، 1394. فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال. انتشارات بشری، 1352 صفحه.

 

  1. Ahlenius, S., Engel, J., and Zöller, M., 1977. Effects of apomorphine and haloperidol on exploratory behavior and latent learning in mice. Physiological Psychology, 5, PP: 290-294.
  2. Alexander, G.C., Gallagher, S.A., Mascola, A., Moloney, R.M., and Stafford, R.S., 2011. Increasing off‐label use of antipsychotic medications in the United States, 1995–2008. Pharmacoepidemiology and drug safety, 20(2), PP: 177-184.
  3. Andreazza, A.C., Barakauskas, V.E., Fazeli, S., Feresten, A., Shao, L.I., Wei, V., and Beasley, C.L., 2015. Effects of haloperidol and clozapine administration on oxidative stress in rat brain, liver and serum, Neuroscience letters, 591, PP: 36-40.
  4. Ben-Azu, B., Aderibigbe, A.O., Omogbiya, I.A., Ajayi, A.M., Owoeye, O., Olonode, E.T., and Iwalewa, E.O., 2018. Probable mechanisms involved in the antipsychotic-like activity of morin in mice. Biomedicine & Pharmacotherapy, 105, PP: 1079-1090.
  5. Center, S.A., Interpretation of liver enzymes, 2007. Veterinary Clinics of North America. Small Animal Practice, 37(2), PP: 297-333.
  6. Chauhan, S., Devi, U., Kumar, V.R., Kumar, V., Anwar, F., and Kaithwas, G., 2015. Dual inhibition of arachidonic acid pathway by mulberry leaf extract, Inflammopharmacology, 23(1), PP: 65-70.
  7. De Oliveira, A.M., Mesquita, M.D.S., da Silva, G.C., de Oliveira Lima, E., de Medeiros, P.L., Paiva, P.M.G.,. and Napoleão, T.H., 2015. Evaluation of toxicity and antimicrobial activity of an ethanolic extract from leaves of Morus alba L. (Moraceae). Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 513978, 2015 p.
  8. Dubey, V., Shah, K.W., and Raghuwanshi, R.K., 2020. Comprehensive Notes on Phytochemical and Pharmacological Activity of Morus alba. Pharmaceutical and Biosciences Journal, 5, PP: 01-06.
  9. Forsman, A., and Ohman, R., 1976. Pharmacokinetic studies on haloperidol in man, Current Therapeutic Research, 20(3), PP: 319–336.
  10. Gaertner, I., Altendorf, K., Batra, A., and Gaertner, H.J., 2001. Relevance of liver enzyme elevations with four different neuroleptics: a retrospective review of 7,263 treatment courses. Journal of clinical psychopharmacology, 21(2), PP: 215-222.
  11. Gowda, S., Desai, P.B., Hull, V.V., Avinash, A.K ., Vernekar, S.N., and Kulkarni, S.S., 2009. A review on laboratory liver function tests. The Pan african medical Journal, 3p.
  12. Guguen-Guillouzo, C., and Guillouzo, A., 2010. General review on in vitro hepatocyte models and their applications. Hepatocytes, PP: 1-40.
  13. Halici, Z., Dursun, H., Keles, O.N., Odaci, E., Suleyman, H., Aydin, N., and Unal, B., 2009. Effect of chronic treatment of haloperidol on the rat liver: a stereological and histopathological study. Naunyn-Schmiedeberg's archives of pharmacology, 379(3), PP: 253-261.
  14. Kadhem, W.M., 2021. Protective role of Pomegranate juice Against Hepatotoxicity and Nephrotoxicity Induced by Haloperidol Drug in Male White Rats. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25 (4), PP: 8231-5.
  15. Kalantari, H., Aghel, N., and Bayati, M., 2009. Hepatoprotective effect of Morus alba L. in carbon tetrachloride-induced hepatotoxicity in mice. Saudi pharmaceutical Journal, 17(1), PP: 90-94.
  16. Laddha, G., and Vidyasagar, G., 2012. Anti-psychotic effect of aqueous leaves extract of Morus alba in animal models. Int J Pharm, 2(3), PP: 513-519.
  17. Nazari, M., Hajizadeh, M.R., Eftekhar, A., Fattahpour, S., Ziaaddini, H., Hassanshahi, G., and Rezaeian, M., 2014. Comparative regulatory effects of Morus alba leaf extracts on hepatic enzymes in streptozotocin-induced diabetic and non-diabetic rats. Med Chem, S, 1, PP: 2161-0444.
  18. Pandit, A., Sachdeva, T., Bafna, P., 2012. Drug-induced hepatotoxicity: a review. Journal of applied pharmaceutical science,02 (05), PP: 233-243.
  19. Pardo, M., López-Cruz, L., Valverde, O., Ledent, C., Baqi, Y., Müller, C.E., and Correa, M., 2013. Effect of subtype-selective adenosine receptor antagonists on basal or haloperidol-regulated striatal function: Studies of exploratory locomotion and c-Fos immunoreactivity in outbred and A2AR KO mice. Behavioural Brain Research, 247, PP: 217-226.
  20. Rayam, S., Kudagi, B.L., Buchineni, M., Pathapati, R.M., and Immidisetty, M.R., 2019. Assessment of Morus alba (mulberry) leaves extract for anti-psychotic effect in rats, Int. Journal Basic Clin. Pharmacol, 8(9), PP: 2130-2133.
  21. Reynolds, E.S., 1963. The use of lead citrate at high pH as an electron-opaque stain in electron microscopy, The Journal of cell biology, 17(1), 208 p.
  22. Sattari, A., Mirzargar, S.S., Abrishamifar, A., Lourakzadegan, R., Bahonar, A., Mousavi, H.E., and Niasari, A., 2009. Comparison of electroanesthesia with chemical anesthesia (MS222 and clove oil) in rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) using plasma cortisol and glucose responses as physiological stress indicators. Asian Journal of Animal and Veterinary Advances, 4(6), PP: 306-313.
  23. Subrahmanyam, C.V.S., and Suresh, S., 1999. Solubility behaviour of haloperidol in individual solvents determination of partial solubility parameters. European journal of pharmaceutics and biopharmaceutics, 47(3), PP: 289-294.
  24. Tyler, M.W., Zaldivar-Diez, J., and Haggarty, S.J., 2017. Classics in chemical neuroscience: haloperido, ACS chemical neuroscience, 8(3), PP: 444-453.
  25. Valacchi, G., Belmonte, G., Miracco, C., Eo, H., and Lim, Y., 2014. Effect of combined mulberry leaf and fruit extract on liver and skin cholesterol transporters in high fat diet-induced obese mice. Nutrition research and practice, 8(1), PP: 20-26.
  26. Wolf, J.C., and Wolfe, M.J., 2005. A brief overview of nonneoplastic hepatic toxicity in fish. Toxicologic pathology, 33(1), PP: 75-85.
  27. Yadav, A.V., Kawale, L.A., and Nade, V.S., 2008. Antidopaminergic effect of methanolic extract of Morus alba Linn leaves. Pharmacology Journal 1, PP: 218-232.
  28. Yadav, A.V., and Nade, V.S., 2008. Anti-dopaminergic effect of the methanolic extract of Morus alba L. leaves. Indian Journal of pharmacology, 40(5), 221 p.
  29. Younus, I., Fatima, A., Ali, S.M., Usmani, S., Begum, Z., Badar, S., and Asghar, R., 2016. A review of ethnobotany, phytochemistry, antiviral and cytotoxic/anticancer potential of Morus alba linn. Int. Journal Adv. Res. Rev, 1(2), PP: 84-96.

36, Zafar, M.S., Muhammad, F., Javed, I., Akhtar, M., Khaliq, T., Aslam, B., and Zafar, H., 2013. White mulberry (Morus alba): A brief phytochemical and pharmacological evaluations account. International journal of agriculture and biology, 15(3), PP: 612-620.

  1. Zeni, A.L.B., and Dall'Molin, M., 2010. Hypotriglyceridemic effect of Morus alba L., Moraceae, leaves in hyperlipidemic rats. Revista Brasileira de Farmacognosia, 20, PP: 130-133.
Journal of Animal Research (Iranian Journal of Biology)
Volume 36, Issue 4
Autumn 2023
Pages 288-297

  • Receive Date 30 August 2022
  • Revise Date 26 May 2023
  • Accept Date 07 September 2023