نوع مقاله : مقاله پژوهشی
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
The purpose of this research is to study and investigate some biological indicators of free-range fish in the central part of the southern shores of the Caspian Sea.For this purpose, some biological characteristics including age, gender, sexual ratio, growth parameters were investigated.In this research, which aimed to investigate the latest biological and biometric status of Salmo trutta Caspius in the fishing basket of coastal Beach seine in the central part of the Caspian Sea (Tenkabon to Chalus region of Mazandaran province) in the fishing year of 1400.The mean (± standard deviation) length of the total free fork of the caught fish was 418±55 mm and its weight was 945±259 grams, and the relationship between the length and free weight of the fish with equation 3.21 W=0.862 TL; (R2=0.958) for female fish and 3.24W=0.908 TL; (R2=0.764) negative allometric growth pattern has been obtained for male fish species.Van Bertalanffy growth equation was calculated for all fish Lt=452.6(1-e -0.68(t+3.27).The free-range fish population is in the age range of 3-8 years, and 4-year-old fish have the largest share with 35.42%.The free sex ratio of female: male fish is 3:4, which shows a statistically significant difference between the sexes. (X2=17.59; p<0.001).The rate of gonadal index (GSI) has an inverse relationship with age and its maximum point is seen in March.The results of the present research showed that the annual changes in free-catch of fish in the nets of fishing cooperative companies,
کلیدواژهها English
بررسی و تحلیل آخرین وضعیت زیستی و بیومتریک آزادماهی ها
Salmo trutta Caspius در سبد صید تورهای پره ساحلی بخش مرکزی دریای خزر
باقر امینیان فتیده1*، محمد صادق عباسی صوفی2 و ذبیح الله بهمنی3
1 ایران، رشت، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج وزارت جهاد کشاورزی، مرکز آموزش و تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان
2 ایران، تنکابن، دانشگاه رودکی تنکابن، گروه تکنولوژی صید و بهره برداری آبزیان
3 ایران، بندرعباس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، پژوهشکده اکولوژی خلیج فارس و دریای عمان
تاریخ دریافت: 01/08/1401 تاریخ پذیرش: 23/11/1401
چکیده
هدف از این پژوهش، مطالعه و بررسی بعضی از شاخصهای زیستی آزاد ماهی دربخش مرکزی سواحل جنوب دریای خزر است. بدین منظور، برخی از ویژگی های زیست شناسی شامل سن، جنسیت، نسبت جنسی و پارامترهای رشد مورد بررسی قرار گرفتند. این تحقیق با هدف بررسی آخرین وضعیت زیستی و بیومتریک آزاد ماهی Salmo trutta Caspius در سبد صید تورهای پره ساحلی بخش مرکزی دریای خزر (منطقه تنکابن تا چالوس استان مازندران ) در سال صیادی 1400 انجام پذیرفت. میانگین (± انحراف معیار ) طول چنگالی کل آزاد ماهی های صید شده، 55±418 میلیمتر و وزن آن 259±945 گرم و رابطه طول و وزن آزاد ماهی ها با معادله 3.21 W=0.862TL ؛ (R2=0.958) برای جنس ماهیان ماده و 3.24W=0.908 TL ، (R2=0.764) برای جنس ماهیان نرها بوده، ازالگوی رشد آلومتری منفی تبعیت میکنند. معادله رشد وان برتالانفی برای کل ماهیهاLt=452.6(1-e -0.68(t+3.27) محاسبه شد .جمعیت آزاد ماهی در دامنه سنی 8 - 3 سال قرار داشته که بیشترین سهم را مولدین 4 ساله با 35.42 درصد به خود اختصاص داده اند. نسبت جنسی ماده : نر 3:4 بوده که تفاوت آماری معنی داری در بین جنس ها دیده میشود(X2=17.59 ; p<0.001) . نرخ شاخص گنادی (GSI) رابطه معکوس با سن داشته و نقطه بیشینه آن در اسفند ماه رویت شده است. نتایج تحقیق حاضر نشان داد، تغییرات سالیانه صید آزاد ماهیها در تورهای پره شرکتهای تعاونی صیادی علاوه بر این که تحت تاثیر رشد منفی ذخایر ماهیان و منابع زنده خزر بوده، متاثر از عوامل محیطی ( وضعیت آب و هوا، شرایط فیزیکو شیمیایی آب، دمای آب و هوا، جهت و سرعت وزش باد، و ... ) و بیولوژیکی ( ترکیب و تراکم گیاهان و جانوران، وضعیت میکروب ها و ریز موجوات زنده ) نیزهست.
واژه های کلیدی: آزاد ماهیان، تور صیادی پره، ماهی آزاد، دریای خزر، Salmo trutta Caspius، Beach Seine
* نویسنده مسئول، پست الکترونیکی: baminiran@gmail.com
مقدمه
شکل 1- ماهی آزاد خزر
Salmo trutta Caspius Kessler , 1877
مشخصات اصلی این ماهی همانند دیگر آزادماهیان می باشد، لکه یا خالهای تیره نامنظم به شکل ضربدری بر روی قسمت فوقانی و جنبین بدن مشاهده می شود این ماهی دارای دهان انتهایی بزرگ و دندان ها به سمت بالا رشد یافته اند . دارای بدنی کشیده و دوکی شکل و پوزه ای تیز می باشد رنگ بدن در دوطرف روشن و در قسمت فوقانی بدن به رنگ تیره خاکستری است. در خط جانبی دارای ۱۷۰-۱۳۳ عدد فلس هست. به طور کلی ۲۱ تا ۲۴ تیغه آبششی ( زائد های کمان برانشی ) آن روی اولین کمان آبششی قرار دارد، زائده های پیلوری شکل آن ۴۷ تا ۵۷ عدد و تعداد مهره ها ی ستون فقرات ۵۴ تا ۵۸ عدد است. سطح بدن واجد لکههای تیره بوده، پوزه حالت کشیده داشته و آروارهها مجهز به دندان می باشد(8).ماهی آزاد دریای خزر عمدتا در نواحی جنوبی دریا پراکنش داشته و برای تخم ریزی در ماه های فروردین اردیبهشت، آبان و آذر به آب شیرین رودخانه های حوزه جنوبی مهاجرت می کنند. آلودگی های مختلف، تخریب زیستگاه های طبیعی انسداد مسیر های مهاجرت، و از همه مهمتر صید بی رویه طی سال های گذشته بقای نسل این ماهی با ارزش شیلاتی را در معرض خطر قرار داده است (10). آزاد ماهی در دو فصل بهار و پاییز جهت تخم ریزی به رودخانه هایی با ویژگی مورد پسند خود کوچ می نماید. رودخانه چشمه گیله تنکا بن و شفارود محل اصلی مهاجرت و صید مولدین برای تکثیر مصنوعی اینگونه با ارزش است که کارشناسان شیلاتی با فرا رسیدن فصل پاییز با استقرار در رودخانه ماهیان مولد را که برای تخمریزی به مصب رود و سواحل نزدیک میشوند صید و برای تکثیر به مجتمع تکثیرماهیان شهید باهنرکلار دشت میبرند(12).
شکل 2- ساختار یک دستگاه تور گردان ساحلی طویل با مختصات و مشخصات فنی تکنولوژی صید و صیادی ( 17)
عوامل عمده متعددی موثر بر صید با روش پره میباشند که عبارتند از: شرایط جوی، جهت جریان باد و باد، ساختار تور، اندازه چشمه، ضریب آویختگی، گونه ماهی ارتفاع پره و ....در کنار این عوامل ساختاری و طبیعتی، سازمان کار و تولید در بازدهی و تولیدات شیلاتی شرکتهای تعاونی صیادی و تورهای پره موثرند. در روند عادی کار شرکتهای تعاونی پره افرادی با عناوین ذیل و شرح وظایفی مشخص و منحصر به انجام کار و وظیفه مشغولند. عناوین این افرا عبارت است از: لسمان؛ قایقران، لوتکاچی، فوکاچی، پیش مالا، چینیک چی، ورنه کش، قایقران، کرجی بان، تراکتورچی، تعمیرکار؛ آشپز، :نگهبان، راننده، کارگران ازونقل، کارگران کوتاهقل ؛مدیران شرکت ( اعضای هیات مدیره، مدیر عامل و ...)(3).
مواد و روشها
پژوهش حاضر با هدف بررسی آخرین وضعیت زیستی و بیومتریک آزادماهی Salmo trutta Caspius در سبد صید تورهای پره ساحلی بخش مرکزی دریای خزر (منطقه تنکابن 36.80629 36.80629 ؛ 50.86654 تا چالوس 36.65660 ؛ 51.40487 استان مازندران درجه/ دقیقه / ثانیه شمالی / شرقی) در سال صیادی 1400 انجام پذیرفت. از تورهای پره با چشمه (a=30-33 mm ) استفاده شد ( شکل 2 ). در استقرارتورهای پره، باید در نظر داشت که عموما عمق تور ریزی حداکثر تا ژرفای 20 متری دریا، در کل طول فصل صید و صیادی انجام میشود. طول و عرض تورها به ترتیب 1100، 16-12 متربوده است. اساس کار بر مبنای صید مجاز توسط تعاونی های پره منطقه تنکابن و چالوس انجام گرفت و مدت استقرار تورها درآب به شرایط اقلیمی، توپوگرافی، دسترسی به محل صید، مطلوب بودن صید و مناطق جغرافیایی بوده است.(1). لازم به ذکر است که در صید پره، که تکنیک و هنر بکارگیری یک دستگاه تور بسیار بزرگ است توری که ازاتصال یازده قواره توری با طول بیش از 100متر تشکیل شده به صورت نیم دایره از ساحل درون دریا ریخته و سر دیگرآنرا دوباره به ساحل میرسانند. هر مرحله پهن و جمع کردن تور با توجه به عمق آب در محل صید بین 2 تا 4 ساعت طول میکشد و ماهی در وسط تور که توبره یا کیسه (Bag) نامیده میشود و دارای چشمه های کوچک ترست گردآوری و تجمیع میشوند.صیدشرکت های تعاونی پره در استانهای گیلان، مازندران و گلستان با تورچشمه 30 تا 33 میلیمتر به عنوان صید استاندارد تلقی میشود(9).جهت بررسی خصوصیات زیستی، کلیه ماهیها و نمونه ها برداشت شدند. نمونه های قابل مطالعه آزمایشگاهی توسط ظروف پلاستیکی حاوی فرمالین 10 درصد منتقل شدند. طول و وزن ماهی بترتیب توسط تخته زیست سنجی و کولیس با دقت 1 میلیمتر و ترازوی دیجیتال با دقت 0.01 گرم اندازه گیری شدند(13). برای مقایسه نسبتهای جنسی از آزمون کای اسکویر (X2) استفاده شد. برای تعیین سن نیز ازاطلاعات رابطه طول وزن با سن استفاده شد(19).جهت تجزیه و تحلیل شاخص های رشد از اطلاعات رابطه طول و وزن (با رگرسیون نمایی) از فرمول W=a.Lb استفاده گردید. { W= میانگین وزن (gr)، a= عدد ثابت رگرسیون، L= میانگین طول (mm) و b= نرخ شیب رگرسیون{(17). برای محاسبه شاخص عملکرد رشد از فرمول بکار برده شد (18).در فاکتور وضعیت (CF= Condition of Factor) از فرمول CF=W/L2 * 100 استفاده می شود (18). در تعیین شاخص غده جنسی (GSI)، از GSI= Wg/Wt * 100 100 استفاده گردید{= WG وزن گناد و WT =وزن کل { (18). تعیین جنسیت با استفاده از مطالعات ماکروسکوپی(شکل ظاهری گناد) و استریومیکروسکوپ ( لوپ ) انجام گردید. در تعیین جنسیت کلید شش مرحله ایی(I,II,III,IV,V,VI) رسیدگی جنسی { نابالغ - نابالغ در حال رسیدگی - درحال توسعه - آماده تخم ریزی - در حال تخم ریزی - تخم ریزی کرده } مورد استناد است (15). متعارفاً برای تعیین ساختار سنی از روش شمارش خطوط رشد سالانه حک شده بر روی فلسها استفاده میشود و از ناحیه خلفی بالهی سینهای و بالای خط جانبی فرضی تعدادی فلس(10 عدد) تهیه گردیده در این رابطه زمانی که فلسها در یک زمینه تیره بررسی می شوند حلقه های باریک تیره مربوط به رشد زمستانه و حلقه های پهن روشن مربوط به رشد تابستانه بوده که در مجموع این حلقه ها بیانگر یک سال سنی می باشد.با کمک لوپ معمولی با بزرگنمایی24X میتوان این مطالعه را انجام داد. (16). برای محاسبه صید در واحد تلاش ( CPUE)، تلاش صید در واحد صیادی برای تعاونی های پره بصورت میزان صید در هر بار پره کشی محاسبه گردید. C = N.E.q ، {میزان صید C=، تلاش صید E=، کارآیی ابزار صید q=}.(4).
لازم به ذکراست اطلاعات مربوط میزان کل صید و تعداد تلاش صیادی از طریق آمارهای اخذ شده از اداره کل شیلات استان مازندران تهیه شده و متعارفاً از طریق رابطه ذیل بدست میاید .(16) CPUE=C/E ، میزان صید C=، تلاش صید E=
کلیه داده ها بوسیله توسط نرم افزارهای SPSS.20 & Excel 2007 سازماندهی مورد جمعبندی، تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. برای نشان دادن آمار توصیفی از شاخصهای مرکزی و پراکندگی و برای آزمون فرضیه ها و مفروضات آن از آزمون کولموگروف –اسمیرنوف (برای تعیین نرمال بودن توزیع داده ها)، و تحلیل واریانس یک طرفه (برای تعیین معنادار بودن تفاوت بین گروههای طول، وزن) استفاده شد. نسبت جنسی ماده به نر از طریق محاسبات آزمون مربع کای(X2)، بدست آمد. به منظور نشان دادن رابطه طول و وزن، از رگرسیون خطی بین متغیرهای طول وزن استفاده گردید. (14) .
نتایج
تعداد کل ماهیان صید شده 84 عدد که 48 قطعه آن ماده و مابقی نر بوده اند. طول چنگالی FL، دامنه طولی نمونه ها در ماهیان نر 295 تا 555 میلیمتر و در جنس ماهی ماده از 240 تا 605 میلیمتر میباشند. همچنین میانگین طول چنگالی کل ماهیان صید شده، 55±418 میلیمتر محاسبه گردید.
شکل 3 - میانگین طول چنگالی آزاد ماهیها (میلیمتر) دریای خزر شهرستان های تنکابن و چالوس در ماههای مختلف سال 1400 .
میانگین طول چنگالی ماهی آزاد با نزدیکتر شدن به ماه فروردین افزایش مییابند. به طوریکه کمترین میانگین طول چنگالی در ماه آذر (60 ± 391) وبیشترین مقدار آن در فروردین(55 ±449) درهردوجنس ماهیان نر و ماده مشاهده میگردد. از طرفی میانگین طول چنگالی در جنس ماهی ماده با 60±423 میلیمتر بالاتر از جنس نر با میانگین 51±411 میلیمتر، بوده و این اختلاف با نزدیک شدن به فروردین ماه قابل ملاحظه می باشد (شکل 3). نتایج حاصل از آزمونT ، T-Test نشان میدهد که فاکتور طول چنگالی در جنس نر و ماده روند متفاوتی داشته و اختلاف معنی داری (P<0.05) در طول ماهیان صید شده وجود دارد. با توجه به نتایج اماری، سطح معنی داری F تست لون در سطح 0.05 و معنی دار است بنابراین بین گروههای نر و ماده تفاوت معنی دار مشاهده می گردد. ( P<0.05 t-test=2.528 ;) و طول چنگالی در جنس ماده به طور معنی داری بالاتر از جنس نر بود. جدول زیر نشاندهنده آن است که طی ماههای نمونه برداری حداکثر فراوانی طولی آزاد ماهیان در کلاسه طولی 365-325 میلیمتر با فراوانی 29.90 درصد قرار داشته و حداقل فراوانی طولی آزاد ماهیان در کلاسه طولی 275-240 میلیمتر با فراوانی 0.62 درصد قرار دارند. با توجه به جدول 3، اوج فروانی گروه 325-240 میلیمتر در ماههای آذر و دی بوده در حالیکه فروانی گروه 455-325 میلیمتر و بالاتر با نزدیکتر شدن به ماه فروردین افزایش مییابد .
جدول 1- میانگین طول چنگالی آزاد ماهیها (میلیمتر) دریای خزر در ماههای مختلف سال 1400 .
|
میانگین طول(میلیمتر) |
آذر |
دی |
بهمن |
اسفند |
فروردین |
نسبت(%) |
|
275-240 |
11 |
6 |
0 |
0 |
0 |
62. 0 |
|
295-280 |
37 |
6 |
0 |
0 |
0 |
3.85 |
|
325-300 |
43 |
23 |
25 |
15 |
17 |
11.03 |
|
365-325 |
42 |
102 |
57 |
68 |
60 |
29.90 |
|
425-365 |
30 |
51 |
59 |
40 |
49 |
20.60 |
|
455-425 |
20 |
46 |
131 |
27 |
18 |
21.70 |
|
475-455 |
13 |
18 |
20 |
22 |
13 |
7.71 |
|
605-475 |
6 |
8 |
10 |
12 |
10 |
4.54 |
|
مجموع |
202 |
260 |
302 |
184 |
167 |
100 |
نتایج مربوط به وزن، دامنه وزنی در جنس ماهیان نر 1660-290 و در جنس ماهیان ماده 2210-150 گرم میباشد. همچنین میانگین ( انحراف معیار ± ) وزن کل ماهیان صید شده، 259±945 گرم محاسبه گردید. با توجه به تجزیه و تحلیل دادههای وزنی، با نزدیکتر شدن به فصل تخم ریزی و افزایش رشد گنادها، میانگین وزنی در هر دو جنس ماهیان نر و ماده نیز افزایش مییابد، بطوریکه کمترین میانگین وزن در ماه آذر (346 ± 17/729) و بالاترین مقدار آن در فروردین(44 ±1191) در هر دو جنس نر و ماده مشاهده میشود (شکل 4). از طرفی میانگین وزن در جنس ماده با43/337±49/981 گرم بالاتر از جنس نر با میانگین 378±879 گرم، بوده و این اختلاف با نزدیک شدن به فروردین ماه و افزایش رشد گنادها، قابل توجه بود.
نتایج حاصل از آزمون T تست نشان میدهد که فاکتور وزن در جنس نر و ماده روند متفاوتی داشته و اختلاف معنی داری (P<0.05) در وزن ماهیان صید شده وجود دارد. با توجه به جدول فوق، سطح معنی داری F تست لون در سطح 0.05 معنی دار است بنابراین بین گروههای نر و ماده تفاوت معنی دار مشاهده شد ( P<0.05 t-test=4.666 ;) و وزن در جنس ماده به طور معنی داری بالاتر از جنس ماده بود.
شکل 4- مقایسه میانگین وزن آزاد ماهیان مولد نر و ماده دریای خزر درشهرستان های تنکابن و چالوس (1400).
رابطه طول چنگالی و وزن ماهی نشان میدهد که همبستگی طول و وزن در آزاد ماهی ماده : R2=0.862 و بین طول و وزن معادله W=0.0127L3.21 و در ماهی آزاد نر: R2=0.908 و بین طول و وزن معادله W=0.0130L3.24 برقرار بود. b محاسباتی 3.21 و 3.24 بدست آمد که بطور معنی داری بالاتر از 3 (3b˂) بود و آزمون الگوی رشد توسط تست t تائید کننده رشد ایزومتریک از نوع مثبت برای این گونه میباشد. در ارزیابی ترکیب جنسی ماهیها درمی یابیم که نسبت جنسی کل ماده به نر 4 به 3 بود. با محاسباتی که از طریق آزمون مربع کای(X2) بین نسبت جنسی ماده به نر در هر ماه بدست آمد، پارامترهای حاصل در مقایسه با نسبت جنسی 1-1 (نشانه یک جمعیت پایدار) اختلاف معنی داری را با سطح اطمینان 95%در کل نمونهها نشان داد و همچنین با تفکیک ماهانه نمونهها در بعضی از ماهها اختلاف معنی داری را با سطح اطمینان 95% مشاهده شد. وضعیت ساختار سنی آزاد ماهی نیز موید آن است که دامنه سنی آزاد ماهیان مناطق مورد مطالعه بین 3 تا 8 سال بود که سن 8 ساله با فراوانی 3.31 درصد کمترین و سن 4 ساله با فراوانی 35.42 درصد از بیشترین فروانی سنی را به خود اختصاص دادند. بررسی مراحل رسیدگی جنسی (بر اساس شکل 5) نشان میدهد، مرحله V رسیدگی جنسی با فراوانی 44.15 درصد بالاترین و مرحله II رسیدگی جنسی با فراوانی 2.23 درصد پائین ترین فراوانی را در جمعیت مورد بررسی به خود اختصاص دادند.
شکل 5- فراوانی مراحل مختلف رسیدگی جنسی آزاد ماهیان درحوضه جنوب غربی دریای خزر شهرستان های تنکابن و چالوس (1400).
وضعیت صید در واحد تلاش، تعداد دفعات پرهکشی در استان مازندران 4 درصد افزایش یافته و از 20530 بار در سال 1399 به 21359 بار در 1400 رسیده است. لیکن، میزان صید در واحد تلاش ماهیان استخوانی در سال مورد نظر نسبت به سال قبل صرفا 3 درصد افزایش یافته است. با توجه به افزایش تلاش صیادی، سرانه صید ماهیان استخوانی نیز از 2302 تن در سال 1399 با 3 درصد افزایش به 2375 تن رسیده است. معهذا علیرغم افزایش تلاش صیادی، میزان صید آزاد ماهیها نسبت به سال قبل کاهش 30 درصدی داشته است.
بحث و نتیجه گیری
اکثر گونه های ماهیان استخوانی سواحل ایرانی دریای خزر جزء گونه های مربوط به ذخائر ساحلی ورود کوچ بوده و این مسئله با توجه به وضعیت نامساعد محل های تخمریزی در رودخانه ها باعث گردیده، ذخائر این ماهیان در حد کوچکی بوده و با خطرکاهش ذخائر و تهدید مواجه باشند. منابع زنده دریا، منابعی فناپذیر و در عین حال تجدید شونده محسوب می شوند، تفاوت آبزیان بعنوان یک منبع طبیعی با سایر انواع منابع طبیعی چون معادن در این است که آبزیان قابلیت تجدید شوندگی دارند و علی رغم این خصوصت ممتاز، چنانچه بطور اصولی مورد بهره برداری قرار نگیرند از بین خواهند رفت، از این رو برنامه ریزی به منظور بهره برداری در بهترین زمان ممکن هدف اول مدیریت منابع صید خواهد بود(13).
تحقیقات علمی گسترده نشان داده است که میزان صید ماهیان در سطح معینی مجاز و اصولی است و این سطح نقط تعادل بین صید و مرگ و میر طبیعی ماهیان همراه با افزایش تعداد آنها بر اثر تولید مثل است. در این سطح که آن را حداکثر برداشت بهینه می نامند، هر سال بدون لطمه زدن به کل ذخایر ماهیان، ( صرف نظر از عوامل محیطی که ممکن است موازنه را برهم بزنند) می توان حجم معینی از ماهیان را صید کرد. اگر حجم صید ماهی بیشتر از حداکثر برداشت بهینه باشد، ذخایر رو به نقصان می گذارد. این قاعده کلی در مورد دریای خزر نیز صادق است، خصوصا این دریا که بعلت عدم ارتباط با سایر دریاها، صرفا قابلیت زیست برای گونه های خاصی از آبزیان را داراست، چنانچه بر اثر صید بی رویه، گونه ای از ماهیان منقرض گردد جایگزینی آن امری مشکل خواهد بود. اگرچه نقطه قوت دریاهای بسته در مقابل سایر دریاها، امکان گسترده تر برای تکثیر و پرورش آبزیان و در واقع سرمایه گذاری برای تکثیر و رهاسازی ماهیان به دریا و امید به بازگشت سرمایه مصروفه است.سواحل جنوبی دریای خزر دارای مناطق مناسب و مستعدی برای صیدوصیادی است. یکی از مهمترین شیوههای صید وصیادی در این منطقه روش صیدمحاصر ای پره است(20). صید پره یک روش صید نیمه فعال است که در طبقه بندی گابریل شامل یک تور ساحلی بدون کیسه انتهایی است(17). ماهیان آزاد و سفید دریای خزر یکی از گونههای مهم تجاری واقتصادی است که با روش پره در استان شمالی کشور صید میگردند. این ماهیان منحصرا در دریای خزر و در رودخانههای منتهی به آن زیست می نمایند (9).
در مدت صید مورد مطالعه، آزاد ماهیها با سهم 75 تا 80 صدم درصد از کل صید ماهیان استخوانی دریای خزر در سواحل استان مازندران را به خود اختصاص داده اند واز گونه های غیرغالب درترکیب صید بوده اند. بنابراین توجه به نحوه بهره برداری و مدیریت اصولی وبهینه صید این گونه در راستای حفظ وبازسازی ذخایر و بهره برداری پایدار از آن ضروری میباشند. در تحقیق حاضر، میانگین طول چنگالی کل ماهیان صید شده، 55±17/418 میلیمتر محاسبه گردید همچنین میانگین وزن کل ماهیان صید شده، 30/259±85/945 گرم ثبت شده اند. میانگین شاخصهای زیست سنجی در زمانهای مختلف از صید در طول شبانه روز مقایسه شد و گزارش شده میانگین طول و وزن ماهیان صید شده در ساعات 21 به طور معنی داری کمتر از ساعات 9 و 15 بود(P<0.05) که نشان میدهد ماهیانی که در طول شب صید میشوند کوچکتر از ماهیانی هستند که در طول روز صید میگردند(11).
مطابق بررسی های به عمل آمده در این تحقیق ذخایر آزاد ماهیان مولد نسبت به دهه های گذشته به لحاظ کمی، افزایش قابل ملاحظه ای یافت که حتی میزان صید آن از زمانی که ذخیره کم و شرایط زیست محیطی رودخانه ها در وضعیت بسیار خوبی بوده است، نیز بیشتر گردیده (لازم به ذکر است که بیش از 90 درصد گونه مذکور از گونه های تکثیر نیمه مصنوعی می باشد). بررسی انجام گرفته بیانگر این است که میانگین طول و وزن در طی سالهای اخیر کاهش قابل توجهی داشته است. از طرفی تغییرات رسیدگی غدد جنسی ماده ها برای گونه آزاد ماهیان مولد،یک افزایش قابلیت وجهی درماه های اسفند و فروردین داشته است. از طرفی با توجه به کاهش ذخایر آزاد ماهیان مولد دریای خزر، آینده این ذخایر نگران کننده تلقی شود و برای حفظ و بازسازی ذخایرآزاد ماهی توصیه میگردد که با استفاده ازتور با چشمه بزرگتر امکان حداقل یک بار تخم ریزی برای همه مولدین فراهم نموده و از طرفی نسبت به تکثیر نیمه مصنوعی در جهت حفظ و بازسازی ذخایر و توجه خاصی در رهاسازی بچه ماهیان در اوزان مختلف در رودخانه های مهم شیلاتی صورت پذیرد. پراکنش ماهیان در ماه های متفاوت حکایت از این امر دارد که در کلیه ماهیان، همزمان با شروع فصل پائیز و رسیدن به زمستان و اوایل بهار پیشرفت گناد های جنسی بیشتر بوده است.
در فصل صید 1401-1400 بیشترین مقدار طول چنگالی، وزن، فراوانی آزاد ماهیان مولد با سنین بالاتر و میزان صید در ماه فروردین بوده است. تغییرات سالیانه صید آزاد ماهیان علاوه بر اینکه تحت تاثیر افزایش یا کاهش ذخیره بوده، تحت تاثیر عوامل محیطی و بیولوژیکی نیز است. شرایط آب و هوایی یکی از عواملی است که در حرکت ماهیان و نیز مهاجرت آنها تاثیر دارد. آب و هوا بویژه بادهای سطحی، اثر بارزی بر عملیات صیدوصیادی (قابلیت صید) دارند. بادها همچنین بر مهاجرت جغرافیایی و مکانی ماهیان تاثیر دارند که پراکنش عمودی و نیز تشکیل گله های ماهیان را تحت تاثیر قرار می دهند. بطور کلی میانگین صید آزاد ماهیان از سال 1310 تا سال 1395 دارای نوسانات بوده و میانگین درصد صید آزاد ماهیان از کل صید ماهیان استخوانی روند افزایشی داشته است.بمنظور جلوگیری از صید بی رویه و حفظ ذخایر ماهیان استخوانی به ویژه آزاد ماهیان مولد، تصویب ممنوعیت صید شبانه در طی فصول صید و صیادی در دریای خزر توسط کمیته مدیریت صید سازمان شیلات ایران از جمله اقدامات مثبت تلقی می شود .
بجهت حفظ و بازسازی ذخایر ماهیان بویژه آزاد ماهیان مولد پیشنهاد میگردد انجام مطالعات جامع در خصوص بررسی اثرات عوامل طبیعی و محیطی بر جمعیت آزاد ماهیان دریای خزرتوسط دانشگاهها و مراکز آموزش عالی با کمک سوی سازمان تحقیقات شیلات ایران صورت پذیرد.پیشنهاد میگردد به منظور حفظ ذخایر ماهیان استخوانی بویژه آزاد ماهیان مولد مطالعات تکمیلی در جهت شناخت زوایای مکتوم خصوصیات تولید مثلی آزاد ماهی و به گزینی مولدین در تکثیر نیمه مصنوعی اقدامات انجام شود.بمنظورحفظ و بازسازی ذخایر پیشنهاد میگردد سالانه رهاسازی بچه آزاد ماهیان با اوزان بالاتر و حتی الامکان، تکثیر نیمه طبیعی این دسته از ماهیان در رودخانههای منتهی به دریا صورت پذیرد.بمنظور جلوگیری از کاهش ذخایر آزاد ماهیان مولد، پیشنهاد میگردد در جهت کمک به تکثیر طبیعی از طریق شیل گذاری با انتقال ماهیان مولد به بالا دست رودخانه برای تکثیر طبیعی با تامین اعتبار کافی از سوی سازمان شیلات ایران هر ساله صورت پذیرد.جهت جلوگیری از روند کاهشی صید ماهیان استخوانی بویژه آزاد ماهیان مولد پیشنهاد می گردد صید ماهیان بصورت اصولی و پایدار و از آلات و ادوات صید استاندارد در فصول مختلف استفاده گردد.
سپاسگزاری
لازم است از کلیه کارشناسان، مدیران، کارکنان، صیادان و همکارانی که در تکمیل پروژه، اجرای میدانی و عملیاتی و تدوین و نگارش این پروژه در موسسه آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی رودکی تنکابن، اداره کل شیلات استانهای گیلان، مازندران و گلستان، مراکز تکثیر و پرورش آزادماهیان کلاردشت تنکابن، مدیریت شهرستانهای تابعه از بذل هرگونه مساعدت و معاضدت دریغ نورزیدند بسیار سپاسگزاری شود .
1- امینیان ب ،1383،راهنمای علمی وعملی ماهیگیران.موسسه تحقیقات شیلات ایران.198 ص.
2- ایران،ع.1388.شناخت مواد وابزارهای صیادی،انتشارات موسسه آموزش عالی علمی کاربردی جهاد کشاورزی.تهران.208ص
3- بهمنی، افشار و همکاران .1396. ماهیگیری، سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزش وزارت آموزش و پرورش .تهران. 176ص.
4- پارسامنش.ا.1379. اصول ارزیابی ذخایر آبزیان. موسسه تحقیقات شیلات ایران. 164ص.
5- دریانبرد، غ. ب.1391. بررسی برخی از شاخصهای بیولوژیکی ماهیان استخوانی در سواحل جنوبی دریای خزر، پژوهشکده اکولوژی خزر.
6- رضوی صیاد، ب. 1374.ماهی سفید. مؤسسه تحقیقات شیلات ایران .164ص.
7- ستاری، م. شاهسونی، د وشفیعی، ش.1383. ماهی شناسی سیستماتیک2. رشت:حق شناس.ص 443-442.
8- سعیدی،ع ا. خوشباور رستمی، ح.بهروزی، ش. فارابی، س م و. قیاسی، م (1389) پایش کمی و کیفی بهداشتی بچه های آزاد تولیدی در مجتمع تکثیر و پرورش شهید باهنر استان مازندران تا رها سازی به دریای خزر. مجله شیلات، دانشگاه آزاد آزادشهر، سال 4 شماره4.
9- صیادبورانی، م.، و همکاران. (1391). بررسی امکان پرورش ماهی آزاد دریای خزر (Salmo trutta caspius) در تراکمها. توسعه آبزی پروری، 6(2)، 47-55.
10- عرب،ن. رجبی اسلامی، ه. شمسایی مهرجان، م(1392) تاثیر ویتامین C در میزان بقا و شاخص های رشد بچه های آزاد ماهی دریای خزر.نشریه شیلات، مجله منابع طبیعی ایران، دوره 66 شماره 3.
11- علی اصغری،م؛ جواهری بابلی،م؛ طاهری،ح و انوری فر،ح.1390. مدیریت زمان صید ماهیان استخوانی با تاکید بر گونهی ماهی سفید در دریای خزر. اولین همایش ملی و بهرهبرداری از ذخایر آبزیان. صفحات 266-260.
12- غلامپور عزیزی، ع.، و حسینی فرد، س.، و روحی، س.، و مقتدر، ح. (1393). بررسی و شناسایی آلودگی قارچی پوست ماهی آزاد دریای خزر (Salmo trutta caspius) در مزارع پرورش ماهی استان مازندران. زیست شناسی جانوری، 6(4)، 36-75.
13- فضلی، حسن، دریانبرد، غلامرضا، نادری، مهدی، کر، داود، جانباز، علی اصغر، افرائی، محمدعلی. (1396). بررسی پراکنش و ترکیب گونه ای ماهیان در منطقه شرق دریای خزر (گهرباران). فصلنامه محیط زیست جانوری. 9(4)، 255-262.
مجله پژوهشهای جانوری (مجله زیست شناسی ایران)(علمی)