نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت و حفاظت تنوع زیستی، دانشگاه یزد

2 محیط زیست - دانشگاه یزد

3 اداره کل محیط زیست یزد

چکیده

استان یزد در اقلیم خشک و بیابانی قرار گرفته و دارای حدود 10 تالاب و آبگیر مصنوعی است که مهمترین آن‌ها در جذب پرندگان، تالاب مصنوعی تصفیه‌خانه در شهرستان یزد به علت وجود آب دائمی و سد کاسه‌رود در شهرستان ابرکوه به علت موقعیت جغرافیایی می‌باشد. در مطالعه حاضر فون پرندگان تصفیه‌خانه و سد کاسه‌رود بر اساس آمار موجود در خصوص پایش و سرشماری به مدت شش سال (از سال 93 تا 99)، جمع‌آوری و فهرست آن‌ها ارائه گردید. نتایج حاصل نشان می‌دهد بالغ بر 59 گونه پرنده در تصفیه‌خانه و 25 گونه پرنده در سد کاسه‌رود زیست می‌نمایند. بیشترین فراوانی مربوط به تیره حواصیلیان و مرغابیان با 18 گونه در تصفیه‌خانه و تیره مرغابیان با 7 گونه در سد کاسه‌رود می‌باشد. گونه-های مشاهده شده اردک سرسفید، عقاب صحرایی، خروس کولی، پیپت صحرایی دال سیاه بر اساس لیست IUCN دارای ارزش حفاظتی هستند. گونه حواصیل زرد و اردک سیاه کاکل برای اولین بار در تالاب تصفیه‌خانه مشاهده شدند. این بررسی نشان داد تالاب مصنوعی تصفیه‌خانه یزد و سد کاسه‌رود ابرکوه برای تأمین زیستگاه برای پرندگان آبزی و خشکی-زی و حفاظت از پرندگان مهاجر دارای نقش و اهمیت می‌باشد و بایستی مدیریت و حفاظت آن مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The role and importanc of the artificial lagoon of Yazd refinery and Kasehrood Abarkooh dam as a habitat for migratory birds

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Alsadat Salari 1
  • Jalil Sarhangzadeh 2

1 Master student of Biodiversity Management and Conservation, Yazd University, Iran

2 Environment - Yazd University

چکیده [English]

Yazd province is located in the arid and desert climate and its water resources include about 10 wetlands and artificial basins. The most important ones, for attracting birds, are the artificial basin of the Yazd city treatment plant with permanent water, and Kasehrood dam in Abarkooh city with suitable geographical location. In the present study, the avifauna of both habitats were identified and listed based on the available statistics regarding monitoring and bird counting for six years (2014-2020). The results revealed that up to 60 species are living in the treatment plant water basin and 25 in the Kasehrood dam. The highest frequency was belong to the ducks family with nine and seven species in the treatment plant and Kasehrood dam, respectively. The observed species including white headed duck, steppe eagle, lapwing, steppe pipit and black vulture have protective values based on the IUCN list. The yellow herons and tufted duck were observed and recorded for the first time in both localities. This study indicated that the Yazd treatment plant artificial basin and Abarkooh Kasehrood dam have important roles in providing habitats for waterfowls, terrestrial birds and protection of migratory birds. Therefore, management and protection of their habitats should be considered.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Waterfowl birds
  • artificial wetland
  • Kasehrood Dam
  • Yazd treatment
  • Yazd

نقش و اهمیت تالاب­های مصنوعی سدکاسه­­رود ابرکوه و تصفیه­خانه استان یزد به عنوان زیستگاه پرندگان مهاجر

فاطمه السادات سالاری1، جلیل سرهنگ زاده1 و  مهدی زارع خورمیزی2*

1 ایران، یزد، دانشگاه یزد، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، گروه محیط زیست

2 ایران، یزد، اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد

تاریخ دریافت: 28/01/1400          تاریخ پذیرش: 24/06/1400

چکیده

استان یزد در اقلیم خشک و بیابانی قرار گرفته و از نظر منابع آبی دارای حدود 10 تالاب و آبگیر مصنوعی است. مهمترین آن­ها در جذب پرندگان، تالاب مصنوعی تصفیه­خانه شهرستان یزد به علت وجود آب دائمی و سد کاسه­رود در شهرستان ابرکوه با موقعیت جغرافیایی مناسب می­باشد. در مطالعه حاضر فون پرندگان این دو زیستگاه بر اساس آمار موجود در خصوص پایش و سرشماری به مدت شش سال (99- 93)، جمع­آوری و فهرست آن­ها ارائه شد. نتایج نشان می­دهد بالغ بر 60 گونه پرنده در تصفیه­خانه و 25 گونه در سد کاسه­رود زیست می­نمایند. بیشترین فراوانی مربوط به تیره مرغابیان بترتیب با نه و هفت گونه در تصفیه­خانه و سد کاسه­رود می­باشد. گونه­های مشاهده شده نظیر اردک سرسفید، عقاب صحرایی، خروس کولی، پیپت صحرایی و دال سیاه بر اساس لیست IUCN دارای ارزش حفاظتی هستند. گونه حواصیل زرد و اردک سیاه کاکل برای اولین بار در تالاب هر دو مکان مشاهده و گزارش می شود. این بررسی نشان داد تالاب مصنوعی تصفیه­خانه یزد و سد کاسه­رود ابرکوه برای تأمین زیستگاه برای پرندگان آبزی و خشکی­زی و حفاظت از پرندگان مهاجر دارای نقش و اهمیت می­باشد. بنابراین لازم است مدیریت و حفاظت زیستگاه­های آن­ها مورد توجه قرار گیرد.

واژه های کلیدی: پرندگان مهاجر، تالاب مصنوعی، سدکاسه­رود، تصفیه­خانه، یزد

* نویسنده مسئول، تلفن: مهدی زارع خورمیزی 03538210312 ، پست الکترونیکی: [email protected]

مقدمه

 

تالاب­ها از نظر زیستی در زمره متنوع­ترین اکوسیستم­های کره­زمین محسوب می­شوند ( 18). طبق تعریف کنوانسیون رامسر، انواع آبگیر­های مصنوعی و انسان ساخت می­توانند در طبقه­بندی تالاب­ها جای گرفته و در صورت داشتن شرایط و معیار لازم، در فهرست تالاب­های کنوانسیون رامسر قرار گیرند. این تالاب­ها در چهار گروه اصلی شامل: زمین گرمایشی، کشت آب ورزی، کشاورزی و صنعتی/ شهری قرار دارند(17). تالاب­های انسان ساخت با توجه به ماهیتشان می­توانند از ارزش­ها و فایده­های خاص خود برخوردار باشند(10). تالاب­های مصنوعی راهکاری مناسب برای مبارزه با بیابان­زایی و گرد­ و غبار که از جمله بحران­های بغرنج محیط زیست در اقلیم­های گرم و خشک دنیا، به ویژه در منطقه خاورمیانه به شمار می­آید(1). گاهی اوقات تالاب­های مصنوعی به منظور تصفیه پساب­های کشاورزی، شهری و صنعتی ساخته می­شوند و به عنوان مواد جاذب و مبدل مواد شیمیایی و زیستی، ارزش فراوانی دارند همچنین سیلاب­های منطقه­ای را کنترل می­کنند، مانع فرسایش هستند، موجب تصفیه آب و بازچرخش مواد مغذی می­شوند و مکان امنی برای گونه­های در معرض خطر فراهم می­کنند(16). پرندگان از عناصر عمده اغلب اکوسیستم­های دنیا به شمار می­روند و دارای ارزش­های زیبایی شناختی تفرجی، اقتصادی _ اجتماعی و بسیاری از ارزش­های اکولوژیکی دیگر هستند. امروزه آبگیرها و استخرهای انسان­ساخت با فراهم آوردن یک زیستگاه مهم با شرایط حد واسط بین طبیعی _ شهری باعث جذب جوامع پرندگان مهاجر شده­اند. حفظ تالاب­ها و آبگیر­های مصنوعی می­تواند در مناطقی که پرندگان مهاجر آن­ها را به عنوان ایستگاه توقف و استراحت انتخاب کرده­اند، نقش مهمی در حفظ بقا و تنوع زیستی پرندگان مهاجر داشته باشد(12). براساس آمار موجود 28 درصد از سطح کل کشور پهناور ایران را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته­ است که خود بر نقش و ارزش حیاتی این زیستگاه­های آبی به مقدار قابل توجهی می­افزاید(6). استان یزد فاقد تالاب دائمی است و از طرف دیگر در مسیر اصلی مهاجرت پرندگان مهاجر (شمال­غرب- جنوب­شرق و شمال-جنوب) واقع شده است. به همین دلیل آبگیر­های فصلی و یا به عبارتی بهتر زیستگاه­های موقت آبی، برای اسکان موقت و تجدید قوای پرندگان آبزی و کنار آبزی بسیار حیاتی می­باشد و هرساله جعمیت قابل توجهی از پرندگان آبزی و کنار آبزی در قسمت­های مختلف استان یزد مشاهده می­گردد(8). استان یزد با متوسط بارندگی 100 میلی­متر در اقلیم خشک و بیابانی قرار گرفته است و دارای حدود 10 تالاب و آبگیر مصنوعی می­باشد. مهم­ترین آن­ها تالاب مصنوعی تصفیه­خانه یزد است به مساحت 200 هکتار به­ دلیل وجود آب دائمی و سد کاسه­رود ابرکوه به دلیل خاصیت جغرافیایی آن، سالانه پذیرای تعداد زیادی از پرندگان مهاجر هستند که بعد از تجدید قوا و استراحت به مهاجرت خود ادامه خواهند داد. مطالعات زیادی بر روی تالاب­های مصنوعی انجام شده به عنوان مثال: اهمیت تالاب­های مصنوعی برای پرندگان: مطالعه موردی قبرس(1)، اهمیت زیستگاه­های مصنوعی برای پرندگان آبی مهاجر در موزاییک تالاب طبیعی/ مصنوعی، دلتای رودخانه زرد، چین (14)، در بریتانیا، تالاب مصنوعی به عنوان جاذبه­های توریستی مورد استفاده قرار می­گیرد، که منجر شده است تالاب­ها به زیستگاه ارزشمند برای حیات وحش و بسیاری از گونه­های کمیاب تبدیل شوند. در ایران نیز پژوهش­های متعددی بر روی تالاب­های مصنوعی صورت گرفته است که از آن جمله می­توان به بررسی وتلند مصنوعی در تصفیه­خانه فاضلاب شهر یزد جهت حمایت از پرندگان مهاجر(8)، تالاب­های مصنوعی فرصتی برای حفظ تنوع زیستی (مطالعه موردی: تصفیه خانه یزد) (2)، شناسایی پرندگان زمستان گذران تالاب مصنوعی یزد(12)، اهمیت و نقش تالاب بند­علیخان در حفاظت از پرندگان آبزی و کنار آبزی(4)، اهمیت تالاب­های مصنوعی (مطالعه موردی: تالاب ناصری)(3) و سایر پژوهش­های انجام گرفته در جهان بر روی فون پرندگان، بررسی ارتباط بین شرایط بوم سازگان تالاب و تنوع جانوری آن و مواردی از این دست اشاره نمود. هدف از این مطالعه حمایت از تالاب­های مصنوعی سدکاسه­رود ابرکوه و تصفیه­خانه دراستان یزد به عنوان زیستگاه پرندگان آبزی و ممانعت از روند خشک­شدن این تالاب­ها با تاکید بر حفظ حقآبه و حفاظت از پرندگان آبزی می­باشد.

مواد و روشها

مناطق مورد مطالعه: تصفیه­خانه یزد در 10 کیلومتری شمال شهر یزد با مختصات جغرافیایی 32 درجه شمالی و 54 درجه 18 دقیقه شرقی واقع شده است. وسعت این منطقه 200 هکتار می­باشد. تالاب تصفیه­خانه یزد، از رها­سازی آب‌­های تصفیه­خانه فاضلاب این شهر در کویر به وجود آمده است که بدلیل دریافت 30 درصد فاضلاب خانگی دائما دارای آب بوده و یک تالاب مصنوعی دائمی به حساب می­آید. این تالاب در اوایل دهه 80 راه­اندازی شده­است. طول تالاب ۳ کیلومتر، عرض آن در بیشترین حالت ۱ کیلومتر بوده و ۱۱۴۵ متر از سطح دریا ارتفاع دارد(2). گونه‌­های گیاهی موجود در تصفیه­خانه شهر یزد متنوع بوده و دارای پوشش گیاهی غالب نی و همچنین درختان دست­کاشت اکالیپتوس (8گونه)، گز و تاغ و درختانی نظیر زیتون، پسته، سنجد تلخ و شیرین، انار، گل ابریشم و گل خرزهره و... می­باشد که بخشی از آن­ها به صورت پایلوت بوده و جهت امور تحقیقاتی مربوط به کشاورزی مورد استفاده قرار می­­گیرد. نوع خاک این منطقه اکثرا ماسه بادی، رسی و شور می­باشد در این تالاب شغال، روباه معمولی، به صورت اندک آهو، مار (شترمار) مشاهده شده است و در مبارزه بیولوژیکی با پشه­های موجود در تالاب تصفیه­خانه از موجودات شکارچی مانند ماهی گامبوزیا، سنجاقک، پرستو، خفاش، قورباغه و لاک­پشت آبی و خرچنگ جهت مبارزه با لارو و بالغ پشه­ها در این تصفیه­خانه استفاده می­شود (9).

سد کاسه­رود در فاصله 20 کیلومتری شرق ابرکوه و در عمق 9 کیلومتری جاده ابرکوه به یزد قرار دارد این سد در مختصات جغرافیایی 31 درجه 17 دقیقه 88  ثانیه شمالی و 53 درجه 23 دقیقه 77  ثانیه شرقی قرار دارد. این سد با ارتفاع 5 متر و طول 140 متر قادر به کنترل حجم آبی در حدود 5 میلیون متر مکعب است که نقش مهمی در کنترل سیلاب در حوضه آبریز شمال به جنوب دارد. عملیات اجرایی این سد در سال 1388 شروع و در سال 1389 از آن به بهره­ برداری رسید که این تالاب یک تالاب مصنوعی فصلی می­باشد (5). سد کاسه­رود دارای پوشش غالب درمنه و درختان گز همچنین قیچ در اطراف و در داخل رودخانه اشنان و نی می­باشد. نوع خاک رسی و شور می­باشد(7). در اطراف تالاب سد کاسه­رود جانورانی همچون آهو، جبیر، روباه معمولی، روباه شنی، گرگ، شغال و کاراکال مشاهده شده است(شکل1).

 

 

شکل1- موقعیت جغرافیایی تالاب تصفیه­خانه یزد و سد کاسه­رود ابرکوه با استفاده از نرم افزار جی ای اس

 

روش پژوهش: در مطالعه حاضر فون پرندگان تصفیه­خانه و سد کاسه­رود بر اساس آمار موجود در خصوص پایش و سرشماری به مدت شش سال (از سال 93 تا 99)، جمع آوری و فهرست آن­ها ارائه گردید(جدول1). سرشماری­ها در دو فصل سال (پاییز، زمستان) و در ماه­های آبان، آذر، دی و بهمن به صورت ناپیوسته انجام شده است. پرندگان حاضر در تالاب تصفیه­خانه با استفاده از دوربین عکاسی سونی و کَنون و دوربین دو چشمی اشتاینر مدل الصقر 30*8 و دوربین چشمی کروون 30*8 و استینر 40*8 و در تالاب سد کاسه­رود با دوربین کنعان 35 مگا پیکسل شناسایی شده­اند.

نتایج

نتایج به دست آمده از شناسایی پرندگان تالاب تصفیه­خانه به همراه نوع زیستگاه و ارزش حفاظتی در طول شش سال در (جدول1) و پرندگان تالاب سد کاسه­رود به همراه نوع زیستگاه و ارزش حفاظتی در طول شش سال در (جدول2) ارائه شده است. نتایج نشان می­دهد در مجموع 60 گونه متعلق به 10 راسته و24 تیره در سه گروه آبزی، کنار آبزی و خشکی­زی در تالاب تصفیه­خانه زیست می­کنند که تقریبا 11 در صد از جمعیت کل گونه­های ایران می­باشد(شکل3). در تالاب سد کاسه­رود در مجموع 25 گونه متعلق به 7 راسته و 12 تیره در سه گروه آبزی، کنار آبزی و خشکی­زی زیست می­کنند که تقریبا 4.6 در صد از جمعیت کل گونه­های ایران می­باشد(شکل2). در تالاب تصفیه­خانه 17 گونه آبزی، 26 گونه کنار آبزی و 17 گونه خشکی­زی و در تالاب سد کاسه­رود 11 گونه آبزی 11 گونه کنار آبزی و 3 گونه خشکی­زی زیست می­کنند(شکل3). در تالاب تصفیه­خانه بیشترین گونه مربوط به راسته آبچلیک­سانان با 15 گونه و کمترین گونه مربوط به راسته سبز قبا­شکلان با 1 گونه می­باشد، ولی در تالاب سد کاسه­رود بیشترین گونه مربوط به راسته غاز­سانان با 7 گونه و کمترین گونه مربوط به راسته کشیم­سانان و پلیکان­سانان با 1 گونه می­باشد(شکل4). در تالاب تصفیه­خانه بیشترین گونه مربوط به تیره مرغابیان با 9 گونه و در تالاب سد کاسه­رود بیشترین گونه مربوط به تیره مرغابیان با 7 گونه می­باشد (شکل5). و بر اساس لیست IUCN چهار گونه­ی موجود در تالاب تصفیه­خانه دارای ارزش حفاظتی هستند. اردک سر سفید و عقاب صحرایی در معرض خطر و گونه خروس کولی و پیپت صحرایی در شرف تهدید قرار دارند(جدول1). در تالاب سد کاسه­رود بر اساس لیست IUCN یک گونه موجود در این تالاب دارای ارزش حفاظتی هست. دال سیاه در شرف تهدید قرار دارد(جدول2). در تالاب تصفیه­خانه به علت وجود آب دائمی شاهد زاد­آوری چندین گونه (سلیم کوچک، چوب پا و اگرت سفید بزرگ ) در سال­های اخیر بوده­ایم. حضور دو گونه حواصیل زرد و اردک سیاه کاکل (شکل6، قسمت الف، ب و ج) برای اولین بار در استان یزد در تالاب تصفیه­خانه و سد کاسه­رود بیانگر اهمیت و پتانسیل بالای این زیستگاه­ها در استان یزد می­باشد.

 

 

جدول1- لیست پرندگان پایش شده تالاب تصفیه­خانه از سال 93 تا 99

تصفیه­خانه

ردیف

نام

نام علمی

تیره

راسته

زیستگاه

IUCN

1

کشیم کوچک

Tachybaptus ruficollis

 

 

کشیمیان

 

کشیم سانان

آبزی

LC

2

کشیم گلو سیاه

Podiceps nigricollis

 

 

آبزی

LC

3

باکلان کوچک

Phalacrocorax pygmaeus

 

باکلانیان

 

پلیکان سانان

آبزی

LC

4

باکلان

Phalacrocorax carbo

 

 

آبزی

LC

5

آگرت کوچک

Egretta Garzetta

 

 

کنار آبزی

LC

6

آگرت سفید بزرگ

Egretta alba

 

 

کنار آبزی

LC

7

حواصیل خاکستری

Ardea cinerea

 

 

 

کنار آبزی

LC

8

حواصیل شب

Nycticorax nycticorax

 

 

کنار آبزی

LC

9

حواصیل ارغوانی

Ardea purpurea

 

حواصیلیان

لک لک سانان

کنار آبزی

LC

10

حواصیل زرد

ardeola Ralloides

 

 

کنار آبزی

LC

11

بوتیمار

Botaurus Stellaris

 

 

 

کنار آبزی

LC

12

بوتیمار کوچک

Ixobrychus minutus

 

 

کنار آبزی

LC

13

فلامینگو

Phoenicopterus ruber

فلامینگوییان

 

 

آبزی

LC

14

کفچه نوک

Platalea leucorodia

اکراسیان

 

آبزی

LC

15

تنجه

Tadorna tadorna

 

 

آبزی

LC

16

آنقوت

Tadorna ferruginea

 

 

کنار آبزی

LC

17

گیلار

Anas Penelope

 

 

آبزی

LC

18

خوتکا

Anas crecca

مرغابیان

غازسانان

آبزی

LC

19

اردک سرسبز

Anas platyrhynchos

 

 

آبزی

LC

20

اردک نوک پهن

Anas clypeata

 

 

آبزی

LC

21

اردک ارده­ای

Anas strepera

 

 

آبزی

LC

22

اردک سر سفید

Oxyura leucocephala

 

 

آبزی

EN

23

اردک سیاه کاکل

Aythya fuligula

 

 

آبزی

LC

24

سنقر تالابی

Circus aeruginosus

 

 

خشکی زی

LC

25

عقاب دریایی دم سفید

Haliaeetus albicilla

 

 

خشکی زی

LC

26

عقاب طلایی

Aquila chrysaetos

قوشیان

شاهین سانان

خشکی زی

LC

27

عقاب صحرایی

Aquila palensis

 

 

خشکی زی

EN

28

سارگپه

Buteo buteo

 

 

خشکی زی

LC

29

چنگر

Fulica atra

 

 

آبزی

LC

30

چنگر نوک سرخ

Gallinula chloropus

 

یلوه­یان

 

کنار آبی

LC

31

یلوه آبی

Rallus aquaticus

 

درنا سانان

آبزی

LC

32

درنا معمولی

grus grus

درناییان

 

کنار آبزی

LC

33

سلیم کوچک

Charadrius alexandrinus

 

 

 

کنار آبزی

LC

34

سلیم طوقی

Charadrius ticula

 

 

کنار آبزی

LC

35

سلیم طوقی کوچک

Charadrius dubius

سلیمیان

 

کنار آبزی

LC

36

خروس کولی

Vanellus vanellus

 

 

کنار آبزی

NT

37

خروس کولی دم سفید

Vanellus leucurus

 

 

 

کنار آبزی

 

LC

38

کاکایی صورتی

Larus genei

کاکاییان

 

آبزی

LC

39

پرستو دریایی معمولی

Sterna hirundo

پرستو دریاییان

 

کنار آبزی

LC

40

گلاریول بال سرخ

Glareola pratincola

 

گلاریولیان

 

کنار آبزی

LC

41

چوب پا

Himantopus himantopus

 

نوک خنجریان

 

آبچلیک سانان

کنار آبزی

LC

42

نوک خنجری

Recurvirostra avosetta

 

 

 

کنار آبزی

LC

43

آبچلیک پا سرخ

Tringa Totanus

 

 

کنار آبزی

LC

44

تلیله شکیل

Philomachus pugnax

 

 

کنار آبزی

LC

45

آبچلیک تک زی

Tringa ochropus

 

آبچلیکیان

 

کنار آبزی

LC

46

آبچلیک خالدار پاسبز

Tringa glareola

 

 

کنار آبزی

LC

47

تلیله کوچک

Calidris minuta

 

 

کنار آبزی

LC

48

کبوتر جنگلی

Columba palumbus

 

 

خشکی زی

LC

49

کبوتر چاهی

Columba livia

کبوتریان

کبوتر سانان

خشکی زی

LC

50

یاکریم

Streptopelia decaocto

 

 

خشکی زی

LC

51

ماهی خورک

Alcedo atthis

ماهی خورکیان

سبز قبا شکلان

کنار آبزی

LC

52

سسک جنبان

Scotocerca inquieta

 

سسکیان

 

خشکی زی

LC

53

سسک تالابی پر صدا

Acrocephalus stentoreus

 

 

 

خشکی زی

LC

54

غراب

Corvus corax

کلاغیان

 

خشکی زی

LC

55

دم جنبانک ابلق

Motacilla alba

 

 

دم جنبانکیان

 

گنجشک سانان

خشکی زی

LC

56

پی پت صحرایی

Anthus pratensis

 

 

 

خشکی زی

NT

57

سنگ چشم تورانی

Lanius phoenicuroides

سنگ چشمیان

 

خشکی زی

LC

58

سار

Sturnus vulgaris

 

ساریان

 

خشکی زی

LC

59

دم چتری

Cercotrichas Galactotes

 

توکایان

 

خشکی زی

LC

60

گنجشک خانگی

Passer domesticus

گنجشکیان

 

خشکی زی

LC

 

جدول2- لیست پرندگان پایش شده تالاب سدکاسه­رود ابرکوه از سال 93 تا 99

سد کاسه­رود

ردیف

نام

نام علمی

تیره

راسته

زیستگاه

IUCN

1

کشیم کوچک

Tachybaptus ruficollis

 

کشیمیان

کشیم سانان

آبزی

LC

2

باکلان

Phalacrocorax carbo

باکلانیان

پلیکان سانان

آبزی

LC

3

آگرت کوچک

Egretta garzetta

 

 

کنار آبزی

LC

4

حواصیل ارغوانی

Ardea purpurea

 

حواصیلیان

 

کنار آبزی

LC

5

بوتیمار کوچک

Ixobrychus minutus

 

لک لک سانان

کنار آبزی

LC

6

اکراس سیاه

Plegadis falcinellus

اکراسیان

 

کنار آبزی

LC

7

فلامینگو

Phoenicopterus ruber

فلامینگوییان

 

آبزی

LC

8

تنجه

Tadorna tadorna

 

 

آبزی

LC

9

آنقوت

Tadorna ferruginea

 

 

کنار آبزی

LC

10

خوتکا

Anas crecca

 

 

آبزی

LC

11

اردک سرسبز

Anas platyrhynchos

مرغابیان

غازسانان

آبزی

LC

12

اردک نوک پهن

Anas clypeata

 

 

آبزی

LC

13

اردک سیاه کاکل

Aythya fuligula

 

 

آبزی

LC

14

فیلوش

Anas acuta

 

 

آبزی

LC

15

سنقر تالابی

Circus aeruginosus

 

 

خشکی زی

LC

16

عقاب دریایی دم سفید

Haliaeetus albicilla

قوشیان

شاهین سانان

خشکی زی

LC

17

دال سیاه

Aegypius Monachus

 

 

خشکی زی

NT

18

چنگر

Fulica atra

 

یلوه­یان

 

درنا سانان

آبزی

LC

19

چنگر نوک سرخ

Gallinula chloropus

 

 

 

کنار آبزی

LC

20

چوب پا

Himantopus himantopus

 

نوک خنجریان

 

کنار آبزی

LC

21

نوک خنجری

Recurvirostra avosetta

 

 

 

کنار آبزی

LC

22

خروس کولی دم سفید

Vanellus leucurus

 

سلیمیان

آبچلیک سانان

کنار آبزی

LC

23

تلیله کوچک

Calidris minuta

 

آبچلیکیان

 

 

کنار آبزی

LC

24

تلیله شکم سیاه

Calidris alpine

 

 

کنار آبزی

LC

25

کاکایی صورتی

Larus genei

کاکاییان

 

آبزی

LC

 

 

بحث و نتیجه­گیری

با کاهش تالاب­های طبیعی در سراسر جهان، پرندگان به طور فزاینده­ای از زمین­های کشاورزی، استخر­ها و آبگیر­های مصنوعی استفاده می­کنند (19). ولی با توجه به شرایط اقلیمی ایران و تغییرات کاربری تالاب­ها تعداد زیادی از تالاب­های باارزش در حال خشک­شدن هستند و یا به طور کامل خشک شدند که این به نوبه خود باعث تغییر مسیر حرکت پرندگان مهاجر و توقف در تالاب­ها و آبگیرهای انسان ساخت می­شود. حفظ تالاب­ها و آبگیرهای مصنوعی می­تواند در مناطقی که پرندگان مهاجر آن­ها را به عنوان ایستگاه توقف واستراحت انتخاب کرده­اند، نقش مهمی در حفظ بقا و تنوع زیستی پرندگان مهاجر داشته باشد(12). استان یزد با متوسط بارندگی 100 میلی­متر در اقلیم خشک و بیابانی قرار گرفته است و فاقد تالاب دائمی است و دارای حدود 10 تالاب و آبگیر مصنوعی می­باشد و از طرف دیگر در مسیر اصلی مهاجرت پرندگان مهاجر(شمال­غرب-جنوب­شرق و شمال-جنوب) واقع شده است(2). به همین دلیل آبگیر­های فصلی و یا به عبارتی بهتر زیستگاه­های موقت آبی، برای اسکان موقت و تجدید قوای پرندگان آبزی و کنار آبزی بسیار حیاتی می­باشد و هرساله جعمیت قابل توجهی از پرندگان آبزی و کنار آبزی در قسمت­های مختلف استان یزد مشاهده می­گردد(8). ایجاد امنیت عامل کلیدی برای حضور تعداد بیشتر پرندگان به همراه اندازه و تنوع در زیستگاه است(11). علاوه بر امنیت، در دسترس بودن غذای فراوان و اقلیم گرم در فصل زمستان عوامل مهاجرت پرندگان زمستان­گذر به تالاب­های طبیعی و مصنوعی است(13).

 

 

شکل2- نمودار درصد فراوانی گونه­های پرندگان تالاب تصفیه­خانه و سد کاسه­رود نسبت به کشور ایران

شکل3- نمودار فراوانی گونه­های پرندگان تالاب تصفیه­خانه و سد کاسه­رود بر اساس شرایط زیستگاهی

 

شکل4- نمودار فراوانی گونه­های راسته­های مختلف پرندگان تصفیه­خانه و سد کاسه­رود

 

 

شکل5- نمودار فراوانی گونه­های تیره­های مختلف پرندگان تصفیه­خانه و سد کاسه­رود

شکل6- پرندگان تالاب­های تصفیه­خانه و سد کاسه­رود استان یزد

 

 

تالاب کاسه­رود به علت موقعیت جغرافیایی خوب و تالاب تصفیه­خانه به علت دائمی بودن آب و منبع غذا به محلی برای استراحت پرندگان تبدیل شده­اند و آبشخور حیات­وحش منطقه نیز محسوب می­شوند. بررسی نتایج نشان می­دهد در تالاب تصفیه­خانه 60 گونه پرنده متعلق به 24 تیره از 10 راسته که 17 گونه آبزی، 26 گونه کنار آبزی و 17 گونه خشکی­زی که تقریبا 11 در صد از جمعیت کل گونه­های ایران می­باشد زیست می­کنند و بر اساس لیست IUCN چهار گونه­ی موجود در این تالاب دارای ارزش حفاظتی هستند. اردک سر سفید و عقاب صحرایی در معرض خطر و گونه خروس کولی و پیپت صحرایی در شرف تهدید قرار دارند(جدول1). در تالاب سد کاسه­رود ابرکوه 25 گونه متعلق به 12 تیره از 7 راسته که 11 گونه آبزی، 11 گونه کنار آبزی و 3 گونه خشکی­زی که تقریبا 4.6 در صد از کل گونه­های ایران هستند زیست می­کنند و بر اساس لیست IUCN یک گونه موجود در این تالاب دارای ارزش حفاظتی هست. دال سیاه در شرف تهدید قرار دارد(جدول2). بعضی پرندگان مهاجر تالاب تصفیه­خانه را به علت شرایط مناسب به عنوان زیستگاه دائمی خود در طول سال انتخاب کرده و شاهد زاد­آوری چندین گونه از آن­ها، (سلیم کوچک، چوب پا و اگرت سفید بزرگ ) در سال­های اخیر بوده­ایم. حضور دو گونه حواصیل زرد و اردک سیاه کاکل (شکل6، قسمت الف، ب و ج) برای اولین بار در استان یزد در تالاب تصفیه­خانه و سد کاسه­رود بیانگر اهمیت و پتانسیل بالای این زیستگاه­ها در استان یزد می­باشد. حضور 60گونه از پرندگان در تصفیه­خانه و 25 گونه در سد کاسه­رود، با توجه به شرایط اکولوژیکی این تالاب­های مصنوعی برای اولین بار در بخش مرکزی کشور می­تواند حاکی از تخریب زیستگاه­های زمستان گذران این پرندگان در مسیر­های گذشته و ترجیح این مکان­ها به منظور ایستگاه توقف آن­ها باشد. منبع غذایی این پرندگان در تالاب تصفیه­خانه حاصل رهاسازی نوعی ماهی و قورباغه است که شرکت آب و فاضلاب به علت کنترل حشرات موجود فراهم نموده و باعث تکمیل زنجیره غذایی کوچکی شده است(9). با حفظ و حمایت از تالاب­های کشور به خصوص تالاب­های مهم که مقصد بسیاری از گونه­ها می­باشد می­توان علاوه بر حفظ زیبایی این تالاب­ها به حفظ تنوع زیستی آن کمک کرده و غنای گونه­ای منطقه در حد بالایی حفظ شود. نسبت داده­های ثبت شده در اداره محیط­زیست در سال­های 1393 تا 1399 بیانگر افزایش تعداد پرندگان و تنوع آنها در این سال­ها می­باشد و این می­تواند نوید­­ بخش این باشد که در آینده این تالاب مصنوعی میزبان تعداد بیشتری از پرندگان مهاجر خواهد بود. به همین دلیل مسئولین محیط­زیست و شرکت آب و فاضلاب بایستی توجه کافی به حفاظت از دو تالاب ذکر شده، به خصوص پرندگان و رعایت حقابه تالاب داشته باشند، با توجه به اینکه پرندگان مهاجر نسبت به تغییرات اندک در سطح آب بسیار حساس هستند (13). تالاب تصفیه­خانه و سد کاسه­رود علاوه بر اینکه نقش زیستگاه میان­گذر برای پرندگان مهاجر را ایفا می­کنند، موجب کاهش فرسایش بادی، تعدیل آب و هوا، ایجاد موقعیت گردشگری خارجی و داخلی، شرایط اقتصادی، فرهنگی و آموزشی نیز شده اند. از آب تالاب تصفیه­خانه برای آبیاری کمربند سبز یزد استفاده می­شود، اجرای موفق این کمربند می­‌تواند مشکل گرد و غبار و هرز رفتن بارندگی‌ کم این منطقه را تا حد ممکن حل کند. همچنین این تالاب فضای سبز مناسبی را در اطراف شهرهای مهم استان ایجاد کرده است، ولی از آنجایی که هر دو تالاب ذکر شده انسان ساخت می­باشند دارای اثرات پنهان و آشکاری بر فاکتور محیطی اطراف خود می­گذارند به ویژه تالاب تصفیه­خانه که نزدیک شهر یزد می­باشد(2). با توجه به کارکرد­های هر دو تالاب مصنوعی از لحاظ تنوع زیستی گردشگری و فضای سبز و جلوگیری از ایجاد گرد و غبار ناشی از خشک­شدن این تالاب­ها درآینده ضرورت دارد با استفاده از حداقل اب ممکن و مدیریت برداشت پایداری محیط حفظ شود.

پیشنهادات

- آموزش دادن افراد از مقاطع پایین تحصیلی در مورد جلوه دادن ارزش زیستی و غنای گونه­ای تالاب­های مصنوعی

- ایجاد مراکز تفریحی و گردشگری و اقامتی برای گردشگران داخلی و خارجی در این مناطق

- ایجاد تورهای پرنده نگری در اطراف هر دو تالاب

سپاسگزاری

از اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد، کارشناسان و محیط­بانان اداره محیط زیست شهرستان یزد و ابرکوه و آقایان مسلم اکبری، موسی شمسایی و... به جهت همکاری در جهت در اختیار گذاشتن آمار سرشماری پرندگان از سال 93 تا 99 سپاس گذاری ­می­شود.

  1. احمد اشرفی، سمیه. دلزنده، سیامک، 1395، بررسی و مطالعه تالاب­های مصنوعی مورد استفاده در تصفیه پساب، اولین کنفرانس بین المللی نمونه برداری و پالایش آلاینده­های محیط زیست
  2. 2. اکبری، حسن. حبیبی پور، اعظم. پورچیت ساز،آرزو. تیموری، مهدی. 1391، تالاب­های مصنوعی فرصتی برای حفظ تنوع زیستی (مطالعه موردی: تصفیه خانه یزد(، سازمان محیط زیست، فصلنامه علمی محیط زیست شماره 54-53.
  3. بهباش، روشنا. کیابی، بهرام. امینی، اردشیر. الوندی، رحیم. مولا، عادل. اشراقیان، نسرین. خاک خجسته، خدیجه. 1387. اهمیت تالاب­های مصنوعی(مطالعه موردی: تالاب ناصری). اولین کنفرانس بحران آب.
  4. 4. بهروزی راد، بهروز. سپهرنیا، شهرام.1380. اهمیت و نقش تالاب بندعلیخان در حفاظت از پرندگان آبزی و کنار آبزی. فصلنامه علمی محیط زیست. شماره34، صفحات19 تا 25
  5. 5. رسولی، عبدالرضا. 1397، بررسی سیلابها و پیامدهای حاصل از آن با معرفی بندهای خاکی و سدها در شهرستان ابرکوه، ششمین کنفرانس جامع مدیریت ومهندسی سیلاب.
  6. 6. روزنامه جام جم،1387، ایران دارای بیشترین تالابهای قرمز کنوانسیون رامسر
  7. زارعی،غلامرضا.اسدی،مصطفی.معصومی،علی اصغر.1387. معرفی فلور، شکل زیستی، زیستگاه و پراکنش جغرافیایی گیاهان کویر ابرکوه در استان یزد، پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی شماره 81
  8. 8. سعیدی نائینی، زهرا. بررسی وتلند مصنوعی در تصفیه خانه فاضلاب شهر یزد جهت حمایت از پرندگان مهاجر چهارمین کنفرانس بین المللی مهندسی محیط زیست با محوریت توسعه پایدار، تهران
  9. 9. شرکت آب و فاضلاب استان یزد. بخش سامانه اطلاعات جغرافیایی www.abfayazd.ir
  10. 10. صفاییان، نصرت الله. شکری، مریم 1382 ، تالاب­ها یا آب­بند­های مازندران،محیط شناسی،31، 70-47.
  11. عاشوری، ع . و وارسته مرادی، ح.، . 1392 بررسی تنوع گونه­های پرندگان آبزی و کنار آبزی مهاجر زمستان گذران در تالاب بین المللی انزلی. فصلنامه علمی _پژوهشی اکوبیولوژی تالاب ، سال ششم ، شماره 20 : صفحات 55-66
  12. مهدیان زاده، فریده. سرهنگ زاده، جلیل. دهقان دهنوی، حجت. 1399. شناسایی پرندگان زمستان گذران تالاب مصنوعی یزد. نشریه علمی اکوبیولوژی تالاب. سال دوازدهم، شماره 46، ص 19-28

 

  1. Arya, A. K., Bhatt, D., Singh, A., Saini, V., Verma, P., Rathi, R. and Bhatnagar, P., 2019. Diversity and status of migratory and resident wetland birds in Haridwar. Uttarakhand. India. Journal of Applied and Natural Science, 11(3): 732- 737. Retrieved from https://doi.org/ 10.31018jans.v11i3.2085.
  2. CHEN, I. LLOYD, H. ZHU, SH. SHAN, K. ZHANG, ZH. 2013.The importance of artificial habitats to migratory waterbirds within a natural/artificial wetland mosaic, Yellow River Delta, China. Bird Conservation International 23:184–198.
  3. Giosa, E. Mammides, CH. & Zotos, S. 2018. The importance of artificial wetlands for birds: A case study from Cyprus. PLOS ONE. 13(5).
  4. Mitsch, W.J., & J.G. Gosselink. (1993). Wetlands. Van Nostrand Reinhold, New York.
  5. Ramsar Convention . 2008 . What are wetlands ? (www.ramsar.org).
  6. Smardon, R. (2009). International Wetland Policy and Management Issues Sustaining the World’s Wetlands. Springer. New York. , 1-20.
  7. Theresa Christine Wisneskie, B. S., 2020. The Effects of Agricultural Management on Wetland Birds. Master of Science Thesis. University of California, Davis.