چرخه تولیدمثلی و بافت شناسی دستگاه ادراری- تناسلی نر گکوی ایرانی، Hemidactylus persicus (Anderson, 1872)

چرخه تولیدمثلی و بافت­شناسی دستگاه ادراری-تناسلی نر گکوی ایرانی Hemidactylus persicus (Anderson, 1872)

نگار اسلامپور، مهری آزادبخت و رسول کرمیانی^*

ایران، کرمانشاه، دانشگاه رازی، دانشکده علوم، گروه زیست‌شناسی

تاریخ دریافت: 01/08/1401          تاریخ پذیرش: 12/07/1402

چکیده

مطالعه حاضر به بررسی بخش­های مختلف دستگاه تناسلی نر و تغییرات بافتی این بخش­ها طی فعالیت در فصول بهار و تابستان در گکوی ایرانی Hemidactylus persicus از خانواده Gekkonidae می­پردازد. نمونه‌های نر H. persicus در فصل بهار و تابستان از یک کوره آجرپزی مخروبه در 5 کیلومتری شرق قصرشیرین، استان کرمانشاه، غرب ایران جمع‌آوری شدند. نمونه‌ها در آزمایشگاه بیهوش و بعد از راحت‌کشی تشریح شدند. پس از آن دستگاه تولیدمثل آن‌ها مورد مطالعه‌ی آناتومیکی قرار گرفته و سپس این دستگاه از بدن جانورخارج شد و مراحل پاساژ بافتی (آبگیری، شفاف­سازی، آغشته­سازی و قالب‌گیری) بر روی آن‌ها انجام شد. در ادامه مرحله برش‌گیری با میکروتوم دوار، برش‌های سریالی از دستگاه تولیدمثلی ماده تهیه شد. اسلایدهای آماده شده با روش هماتوکسلین- ائوزین (H & E) رنگ‌آمیزی گردیدند و سپس به وسیله‌ی میکروسکوپ نوری مورد مطالعه بافت­شناسی قرار گرفتند نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که لومن لوله­های اسپرم­ساز و اپیدیدیم در فصل تابستان حاوی اسپرماتوزوئیدهای بالغ است اما در فصل بهار هیچ اسپرماتوزوئیدی در لوله­های اسپرم­ساز و اپیدیدیم مشاهده نشد. این مشاهدات نشان می­دهد که جانور در فصل تابستان در مرحله فعالیت جنسی و در فصل بهار در مرحله پیش فعالیت جنسی بوده است. همچنین میانگین قطر لوله­های قطعه جنسی کلیه در فصل تابستان به دلیل فعالیت جنسی بیشتر از فصل بهار است. بنابراین تولیدمثل این گونه از نوع فصلی و گسسته می­باشد.

واژه های کلیدی: بافت­شناسی، اپیدیدیم، لوله­های اسپرم­ساز، Hemidactylus persicus

* نویسنده مسئول، پست الکترونیکی: r.karamiani@razi.ac.ir

مقدمه

به طور کلی در خزندگان دو نوع چرخه‌ی تولیدمثلی وجود دارد: الف) غیرفصلی که گامتوژنز تقریباً در تمام طول سال و معمولاً در مناطق استوایی اتفاق می­افتد (9، 19، 29، 41 و 42)؛ ب) فصلی که فعالیت تولیدمثلی در نر و ماده مرتبط با فصل­ها وجود دارد، که در مناطق گرمسیری و معتدل رخ می­دهد (4، 11 و 27). چرخه تولیدمثلی فصلی به دو نوع کاملاً مشخص تقسیم می­شود: گسسته و وابسته. در نوع تولیدمثل گسسته، اسپرماتوژنز و جفتگیری هم‌زمان اتفاق می­افتد اما لقاح بعداً در یک زمان مناسب به طور مستقل از جفتگیری رخ می­دهد، در این نوع تولیدمثل که اووژنز هم‌زمان با اسپرماتوژنز رخ نمی­دهد، اسپرم در سیستم تولیدمثلی جنس ماده ذخیره می­شود (10 و 34). چرخه تولیدمثلی گسسته در مناطق معتدل معمول است و دوره جفتگیری کوتاه می­باشد و ذخیره‌سازی اسپرم در مجاری تولیدمثلی جنس ماده تا زمان لقاح اتفاق می­افتد (14، 37، 38 و 44). در نوع چرخه تولیدمثلی وابسته، اسپرماتوژنز، اووژنز، جفتگیری و لقاح هم‌زمان  یا نزدیک به هم اتفاق می­افتد (43 و 45). این نوع چرخه معمولاً در گونه‌های ساکن در محیط­هایی که از نظر دمایی معتدل است، دیده می­شود (15، 28 و 43) اما در گونه­های ساکن در مناطق گرمسیری فصلی نیز مشاهده می­شود (7).

در سوسماران نر، یک جفت بیضه متراکم سفیدرنگ وجود دارد که درون حفره شکمی از طریق یک چین صفاقی به نام مزورکیوم (Mesorchium) به دیواره بدن وصل شده‌اند، بیضه­ها شامل لوله­های پیچیده لوله­های اسپرم­ساز (Seminiferous tubules)، لایه پوششی زاینده دائمی و سلول­های سرتولی می­باشد، سلول­های لیدیگ در بافت ما بین لوله­های اسپرم­ساز که به وسیله بافت همبند، خون و فضاهای لنف احاطه شده است، یافت می­شوند (17، 35 و 45). حضور لیپید در سلول­های سرتولی و لیدیگ به معنای فعالیت استروئیدوژنیک می­باشد، به طور معمول هنگامی که اسپرماتوژنز در سلول­های سرتولی و لیدیگ غیرفعال است، قطره­های چربی در آن­ها افزایش می­یابد اما در طول دوره فعالیت کاهش پیدا می­کنند (33). فعالیت تولید استروئید در سلول­های لیدیگ با تکثیر و تمایز سلول­های زایا مرتبط شده است، سلول­های سرتولی در حمایت و تغذیه سلول­های زایا نقش دارند (35). اپیدیدیم (Epididymis) را می­توان از نظر ریختی به چند بخش مختلف تقسیم­بندی کرد، براساس نوع گونه، در ارتفاع سلول­های پوششی و قطر مجرا می­تواند تنوع قابل توجهی داشته باشد (26). در سوسماران اپیدیدیم باعث بالغ شدن اسپرم می­شود، اسپرم را متحرک می­کند و قابلیت لقاح با تخمک را پیدا می­کند، اپیدیدیم یک عضو ترشحی بوده که به وسیله هورمون­های استروئیدی کنترل می­شود (16 و 25). اپیدیدیم گرانول­های ترشحی بزرگی را تولید می­کند که با اسپرم در مایع اپیدیدیم ترکیب و مخلوط می­شود، این گرانول­ها شامل پروتئین­های مخصوصی هستند که می­توانند با سر اسپرم اتصال یابند. گسترش مجرای ولف، مجرای دفران را شکل می­دهد، ساختار مجرای دفران در سوسمارها یک ساختار ساده تشکیل شده از لوله ای پیچیده با قطر متفاوت است که طول آن را یک لایه از سلول پوشانده است (40). مجرای دفران در سوسمارها یک لوله پیچیده است که اسپرم را از اپیدیدیم دریافت می­کند، تشریح مجرای دفران Calotes versicolor، نشان داد که در فصل جفتگیری قسمت انتهایی دفران متورم می­شود اما در مرحله ساکن این بخش قابل تشخیص نبوده و نشان دهنده وابستگی این ناحیه به آندروژن­هاست (3).

در سوسماران طی فصول مختلف تفاوت­هایی در شکل و اندازه کلیه­ها دیده می­شود به طوری که در فصل تولیدمثل، کلیه­ها بزرگ‌تر هستند و احتمالاً به دلیل ترشح هیپرتروفیک توبول­های متانفریک باشد که به صورت بخش­هایی از دستگاه تناسلی عمل می­کنند، بخش جنسی کلیه سوسمارها، دارای سلول­های ستونی بلند با سیتوپلاسم اندک و هسته می­باشد (12). تاکنون حدود 44 گونه از خانواده Gekkonidae از فلات ایران گزارش شده است. گکوها اغلب دارای جثه‌ای کوچک و بیشتر شب‌زی، چشم­های بزرگ، مردمک چشم اغلب عمودی و فاقد پلک متحرک و اکثر آن­ها قادر به حرکت روی دیوارها، سقف­ها و سطوح عمودی صخره­ها هستند (6). گکوها دارای زیستگاه­های متنوعی هستند که از بیابان­های خشک، جنگل­های مرطوب تا بناهای مخروبه و مسکونی انسان را در برمی­گیرد (46).

گکوی ایرانی، H. persicus یکی از گونه­های خانواده Gekkonidae است که در سال 1872توسط Anderson شناسایی و نام‌گذاری شد. با توجه به جایگاه و نقش سوسماران در اکوسیستم­های مختلف، مطالعه حاضر سعی دارد با توصیف و روشن ساختن ویژگی­های  مورفولوژیکی و هیستولوژیکی سیستم تناسلی نر در فصول بهار و تابستان گونه گکوی ایرانی، درک بهتر و بیشتری از زیست‌شناسی آن را ارائه دهد.

مواد و روشها

شش نمونه گکوی ایرانی نر بالغ (نمونه­های نر بالغ دارای منفذ پیش‌مخرجی مشخص و دو سوراخ همی­پنیس می­باشند) در فصول بهار و تابستان از خرابه­های اطراف (کوره آجر‌پزی مخروبه) شهرستان قصر‌شیرین استان کرمانشاه جمع‌آوری شده و به آزمایشگاه بافت­شناسی دانشگاه رازی منتقل گردیدند. پس از بیهوش کردن نمونه با استفاده از کلروفرم (5 سی­سی: شرکت لطیف گستر)،  اندازه طول پوزه تا مخرج با کولیس ورنیه و وزن بدن با ترازوی دیجیتال 100 گرمی با دقت 01/0 گرم به دست آمد. سپس بعد از راحت­کشی نمونه­ها تشریح و دستگاه تناسلی از بدن نمونه جدا و  سپس به منظور محاسبه شاخص گنادوسوماتیک (GI)، توزین شد. پس از انجام بررسی­های ریختی، دستگاه تناسلی برای بررسی­های بافت­شناسی توسط بافر فرمالین 10%  تثبیت شد. پس از تثبیت، آبگیری با درجات صعودی اتانول انجام شد و سپس شفاف‌سازی با گزیلول و قالب‌گیری به وسیله پارافین صورت گرفت. پس از آن از نمونه­ها توسط میکروتوم دوار (Rotary Microtome) (مدل SLEE Cut 4060)، برش­های سریالی به قطر هفت میکرون تهیه و به روش هماتوکسیلین- ائوزین رنگ آمیزی شدند. این مطالعه بعد از مجوز کمیتۀ اخلاق کار با حیوانات دانشگاه رازی با کد IR.RAZI.REC.1399.002 به تاریخ 30/2/1399 انجام شد.

نتایج

دستگاه تناسلی جنس نر H. persicus شامل یک جفت بیضه شیری رنگ، یک جفت اسپرمیداکت (شامل یک جفت اپیدیدیم و یک جفت مجرای دفران) و همی­پنیس است. هر یک از بیضه­ها به طور جداگانه توسط اسپرمیداکت به ناحیه کلوآک ختم و از آن‌جا به همی­پنیس وصل می­شوند. در این گونه، بیضه سمت راست بالاتر از بیضه سمت چپ قرار دارد (شکل 1).

میانگین طول پوزه تا مخرج در فصول بهار و تابستان به ترتیب 71 میلی­متر و 74 میلی­متر و وزن بدن 51/7 گرم و 64/10 گرم بود. وزن بیضه­ها در فصول بهار و تابستان به ترتیب 19/0 گرم و 30/0 گرم بودند. نحوه محاسبه شاخص گنادوسوماتیک بدین صورت انجام شد: Gonadosomatic Index = Testis mass/Body mass %100  

شکل 1- آناتومی دستگاه ادراری- تناسلی جنس نر H. persicus، بیضه (T)، اپیدیدیم (E)، مجرای دفران (D)، کلیه (K).

شاخص گونادوسوماتیک طبق رابطه بالا در فصول بهار و تابستان به ترتیب 025/0 و 028/0 درصد بود. هر بیضه به وسیله یک کپسول ضخیم از جنس بافت همبند متراکم به نام پوشش سفید (Tunica albuginea) احاطه شده است (شکل 2-A). تیغه­های منشعب‌شده از این کپسول به داخل بافت بیضه وارد می­شود و بیضه را به لوبول­هایی تقسیم می­کند. هر لوبول به وسیله تعدادی لوله اسپرم­ساز  اشغال شده است (شکل 2-B). لوله­های اسپرم­ساز  از یک پوشش از جنس بافت همبند رشته ای، یک لایه قاعده­ای مشخص و یک پوشش زایا یا منی‌ساز تشکیل شده اند. تونیکا پروپریای (Tunica propria) فیبری، لوله­های اسپرم­ساز  را در برگرفته و حاوی چندین لایه فیبروبلاست است. داخلی‌ترین لایه که به لایه قاعده ای چسبیده است، از سلول­های شبه عضلانی (Myoid cells) مسطح شده است. سلول­های بینابینی قسمت عمده فضای میان لوله­های منی‌ساز را اشغال می­کنند (شکل 2-B). بافت پوششی منی‌ساز حاوی دو نوع سلول است: سلول­های سرتولی یا پشتیبان و سلول­هایی که دودمان اسپرماتوژن را تشکیل می­دهند. کار این سلول­ها تولید اسپرماتوزوئیدها است. در زمان­هایی که بیضه­ها از نظر جنسی فعال هستند، تمام مراحل اسپرماتوژنز قابل مشاهده است. در مقاطع پارافینی، اسپرماتوگونی، اسپرماتوسیت، اسپرماتید و اسپرماتوزوآ دیده می­شود. این سلول­ها به ترتیب از غشای پایه به داخل لومن در لایه­هایی پشت سر هم مرتب شده‌اند به گونه ای که دم اسپرماتید در فضای داخلی لومن قابل مشاهده است. در نمونه بافت­های فصل تابستان این سلول­ها مشاهده شد که نشان‌دهنده مرحله فعالیت جنسی گونه مورد نظر بود درحالی که در نمونه بافت­های فصل بهار که جانور در مرحله پیش فعالیت جنسی بوده، هیچ یک از مراحل اسپرماتوژنز در لوله­های منی‌ساز وجود نداشت. فضاهای بین لوله­های منی‌ساز در بیضه به وسیله بافت همبند، اعصاب، خون و عروق لنفاوی اشغال شده‌اند. به هنگام بلوغ نوع دیگری از سلول­ها نیز ظاهر می­شوند که گرد یا چندوجهی می­باشند. این سلول­ها، سلول­های بینابینی یا لیدیگ بیضه هستند (شکل 3).

شکل 2- فتومیکروگراف بیضه H. persicus در مرحله فعالیت جنسی در فصل تابستان. شکل A) نمایی با بزرگنمایی پایین که تونیکا آلبوژینه آ (TA) قابل مشاهده است (عدسی 10). شکل B) تصویری با بزرگنمایی بالاتر که لومن لوله­های منی ساز (STL)، بافت بینابینی (IT) و دم اسپرم (SPT) در فضای لومن لوله­های اسپرم­ساز  قابل مشاهده است (عدسی 20). رنگ آمیزی با هماتوکسیلین- ائوزین.

شکل 3- فتومیکروگراف لوله اسپرم­ساز بیضهH. persicus  در مرحله فعالیت جنسی در فصل تابستان (عدسی 40)، بافت بینابینی (IT)،  لومن لوله­های منی ساز (STL) دم اسپرم (SPT)، اسپرماتوگونی (SPG)، اسپرماتوسیت (SPC)، اسپرم (SP)، سلول میوئید (MC)، هسته سلول لایدیگ (LCN)، لومن لوله اسپرم­ساز  (L)، رنگ آمیزی هماتوکسیلین- ائوزین.

مجرای اسپرمیداکت شامل مجرای اپیدیدیم و مجرای دفران می­باشد. مجرای اپیدیدیم یک مجرای منفرد پیچ‌خورده است که به وسیله بافت پوششی استوانه‌ای مطبق کاذب شامل سلول­های قاعده ای گرد و سلول­های استوانه‌ای مفروش شده است. بافت پوششی استوانه‌ای مطبق کاذب، بر روی یک لایه قاعده‌ای قرار گرفته است که پیرامون آن را سلول­های عضلانی صاف که انقباضات دودی آن­ها به حرکت اسپرم در طول مجرا کمک می­کنند و بافت همبند غنی از مویرگ­های خونی احاطه کرده­اند، قرار گرفته است. در زمان فعالیت جنسی، بافت پوششی بیشترین حجم لوله اپیدیدیم را اشغال می­کند در حالی که در زمان استراحت جنسی ارتفاع سلول­ها کم می­شود و تقریباً به شکل مکعبی درمی­آید. در فصل بهار میانگین قطر لوله اپیدیدیم 98 میکرومتر و در فصل تابستان 158 میکرومتر بود. همچنین در فصل بهار هیچ اسپرماتوزوئیدی در مقاطع لوله مشاهده نشد و تنها مقدار بسیار کمی ترشحات در لوله اپیدیدیم دیده شد (شکل4) در حالی که در لومن اپیدیدیم در فصل تابستان تجمع زیادی از اسپرماتوزوئیدهای بالغ مشاهده شد (شکل 5).

شکل 4- فتومیکروگراف اپیدیدیم H. presicus در مرحله پیش فعالیت جنسی در فصل بهار. شکل A) نمایی با بزرگنمایی پایین (عدسی 20)، برخی مقاطع حاوی ترشحات است (نوک پیکان) و در هیچ یک از مقاطع از لوله­ها اسپرماتوزوئید مشاهده نمی­شود، شکل B) نمایی با بزرگنمایی بالاتر (عدسی40)، بافت بینابینی (IT)، اپی تلیوم مطبق کاذب (P)، لایه عضلانی (SM)، رنگ آمیزی هماتوکسیلین- ائوزین.

شکل 5- فتومیکروگراف اپیدیدیم H. persicus در مرحله فعالیت جنسی در فصل تابستان (عدسی20)، اسپرماتوزوئید (SP)، پوشش مطبق کاذب (P)، لایه عضلانی (SM)، بافت بینابینی (IT)، رنگ آمیزی هماتوکسیلین- ائوزین.

مجرای دفران لوله پیچ‌خورده‌ای است که اسپرم را از اپیدیدیم به سمت همی­پنیس هدایت می­کند. این ساختمان با یک مجرای باریک و یک لایه ضخیم عضلانی صاف در دیواره آن مشخص می­شود. مخاط آن چین‌خوردگی­های طولی ایجاد می­کند که در بیشتر طول آن به وسیله بافت پوششی استوانه‌ای مطبق کاذب، پوشیده شده‌اند (شکل 6). عضله صاف فروانی که وجود دارد، انقباضات دودی قدرتمندی ایجاد می­کند که در بیرون‌ریزی اسپرماتوزوئیدها نقش دارند. در مرحله فعالیت جنسی و مرحله پیش فعالیت جنسی تفاوتی در ساختار مجرای دفران مشاهده نشد و تنها تفاوت عمده، عدم حضور اسپرماتوزوئید در مرحله پیش فعالیت جنسی بود. میانگین قطر مجرای دفران 210 میکرومتر می­باشد.

شکل 6- فتومیکروگراف مجرای دفران H. persicus در مرحله پیش فعالیت جنسی در فصل بهار (عدسی40). پوشش مطبق کاذب (P)، لایه ماهیچه صاف (SM)، لوله دفران در این مرحله فاقد اسپرماتوزوئید می­باشد، رنگ‌آمیزی هماتوکسیلین- ائوزین.

درکلیه جنس نر گونه H. persicus در مرحله پیش فعالیت جنسی در فصل بهار و فعالیت جنسی در فصل تابستان علاوه بر نفرون‌های کلیوی، بخش جنسی کلیه (Renal sexual segments (RSS)) با تفاوت­هایی در اندازه مشاهده شد. این بخش از کلیه، دارای سلول­های هایپرتروفی شده استوانه‌ای بلند ساده با هسته­های قاعده‌ای می­باشد. متوسط اندازه قطر لوله­ها در کلیه جنسی در فصل بهار 103 میکرومتر و در فصل تابستان 135 میکرومتر بود (شکل 7 و 8).

بحث و نتیجه گیری

در قسمت داخلی لوله­های اسپرم­ساز، لایه ژرمینال قرار گرفته است که شامل سلول­های اسپرماتوگونی، اسپرماتوسیت اولیه، اسپرماتوسیت ثانویه و اسپرماتوزوئید است، این سلول­های زاینده که در چهار الی پنج ردیف سلولی مشاهده می­شوند، با توجه به مرحله نمو بیضه از محیط تا لومن بر اساس درجه رسیدگی توزیع شده‌اند که طی این مسیر اسپرم­ها بالغ می­شوند (1، 2). همانطور که در تحقیقGribbins  و Gist در مورد گونهPodarsis muralis  شرح داده شده است، سلول­های زایا به اسپرماتوزوئید تکوین می­یابند به‌طوری که از لایه بازال پوشش لوله­های اسپرم­ساز به طرف مجرای لوله­ها مهاجرت می­کنند (23).

اسپرماتوگونی­ها نیز در سراسر طول سال در بیضه­ها حضور دارند و در مرحله فعالیت جنسی اوج اسپرماتوژنز توسط فعالیت میتوزی و میوزی آن­ها رخ می­دهد همچنین در این مرحله وقایع بلوغ اسپرمی رخ می­دهد که به یک انفجار انتشار اسپرم منتهی می­شود. همچنین اسپرماتوسیت­های ثانویه به سمت داخلی (به طرف لومن) قرار می­گیرند، اسپرماتوزوئیدهای بالغ دارای یک سر و یک دم مشخص هستند و اسپرم در لومن لوله­های اسپرم­ساز قرار می­گیرد به طوری که سر اسپرم­ها در داخل سلول­های سرتولی (به منظور تغذیه شدن) و دم آن­ها به طور کامل در داخل لومن می­باشد. فضای بین لوله­ها دارای بافت همبند، عروق خونی و لنفاوی و سلول‌های بینابینی است، این نتایج مشابه نتایج به دست آمده برای Iguana iguana، Ophisops elegans، Laudakia caucasia، Laudakia nupta  می­باشد (17 و 18). در بین این فضا سلول­هایی به نام لایدیگ وجود دارد که سلو ل­های ترشح‌کننده هورمون جنسی (تستوسترون) می­باشند، این موضوع با مطالعهColli  وPinho  مطابقت می­کند (8).

در تحقیقات Goldberg وLowe  افزایش متناوب حجم و فعالیت سلول­های لایدیگ قبل از اسپرماتوژنز گزارش شده است (21 و 22). اپیدیدیم در آماده‌سازی و بلوغ اسپرم­ها برای ذخیره‌سازی درگیر است و در ترشح پروتئین­هایی که در طی مراحل بلوغ اسپرم به شدت بیان می­شوند، نقش دارد از طرفی به دلیل اینکه در خزندگان سمینال وزیکول و پروستات وجود ندارد در نتیجه اپیدیدیم و قطعات جنسی در سوسماران تنها ساختارهای ضمیمه‌ای می­باشند که در ساختن منی حائز اهمیت‌اند، همانطور که مطالعاتی بر روی گونه Caiman crocodiles صورت گرفته و لومن اپیدیدیم مورد مطالعه قرار گرفته است، اجسام بی شکلی از ترشحات اپیتلیالی در این لومن وجود دارد و سلول­های اسپرم فراوان درون این ترشحات بی‌شکل روشن و ائوزین‌دوست غوطه ور هستند (24). در فصل تابستان کلیه­های جنس نر از نظر اندازه کمی بزرگتر از کلیه­های جنس ماده به نظر می­رسند که می­توان دلیل آن را فعالیت سلول­های ترشحی در بخش جنسی کلیه(RSS) دانست که هورمون جنسی ترشح می­کنند همچنین در این فصل حداکثر تکوین لوله­های RSS در سیکل تولید اسپرم به نسبت فصل بهار مشاهده گردید. لذا افزایش حجم RSS غالباً نشان‌دهنده فعالیت آن­ها در آمیزش، تولید منی و تغذیه اسپرم است، ترشحات RSS شامل فسفولیپیدها، پروتئین­ها و آمینواسیدهایی که به عنوان وابسته به آندوژن شناخته شده است، می­باشد همچنین RSS منبع انرژی سوبسترایی برای بقای اسپرم در اوویداکت را ترشح می­کند. مشاهده اسپرم و اسپرماتوسیت­ها در دستگاه تولید مثل جنس نر، به فصل جمع‌آوری نمونه در سال بستگی دارد و از آنجا که دما یک عامل مهم و تاثیرگذار در تولید مثل خزندگان است، تولید مثل آن­ها به طور معمول در طی ماه­های گرم سال انجام می­شود چراکه معمولاً برای اسپرماتوژنز به یک دوره 8 تا 10 هفته ای با دمای بالای 20 درجه سانتی‌گراد احتیاج است (36). بیشتر مولفین تایید می­کنند که حداکثر فعالیت اسپرماتوژنز در سوسمارهایی که در مناطق معتدل زندگی می­کنند، در فصل تابستان انجام می‌گیرد  (5 ،13، 20 و 22). به­عبارتی در چنین سوسمارهایی حداکثر فعالیت اسپرماتوژنز زمانی است که حداکثر دما و دوره نوری وجود داشته باشد (23، 30، 31 و 32). اندازه بیضه­ها در فصل تابستان (مرداد ماه) به علت اسپرماتوژنز افزایش می­یابد همچنین در این فصل در لوله­های اسپرم­ساز بیضه، سلول­های اسپرماتوگونی، اسپرماتوسیت اولیه، اسپرماتوسیت ثانویه مشاهده می‌شود و لومن لوله­های اسپرم­ساز در این فصل مملو از اسپرماتوزوئید است، لایه ژرمینال لوله­های اسپرم­ساز به صورت نازک دیده می­شود که نشان‌دهنده فعالیت زیاد بیضه و تبدیل سلول­ها به اسپرماتوزوئید است که این مطلب با تحقیقات Colli و Pinho که از حجم بیضه، اندازه پوشش و قطر لوله­های اسپرم­ساز به عنوان شاخص فعالیت اسپرماتوژنیک استفاده کرده است، تطابق دارد (8). از طرفی در لوله اپیدیدیم تراکم بالایی از اسپرم دیده می­شود در حالی که در فصل بهار (اردیبهشت ماه) هیچ اسپرماتوزوئیدی در لوله­های اسپرم­ساز  و مجرای اپیدیدیم مشاهده نمی­شود، با این مشاهدات و بررسی­ها می­توان نتیجه گرفت که مرحله فعالیت جنسی در جنس نر H. persicus در فصل تابستان و مرحله پیش‌فعالیت جنسی در فصل بهار می­باشد. نتایج حاصل از تحقیقات گذشته نشان داده است، گونه Hemidactylus frenatus  که در مناطق گرمسیری هاوایی و فلوریدا ساکن است، 12 تا 14 بار در سال تولیدمثل می­کنند (33 و 47).

همچنین طبق تحقیقات در رابطه با گونه­های دیگری از جنس Hemidactylus مثل گونه Hemidactylus tursicus  (گکوی مدیترانه ای) در تحقیق Rheubert و همکاران  مشخص شده است که 6 تا 8 زادآوری را در هر سال از خود نشان می­دهد (34) و مجاری وابران بیضه در جنس نر H. turcicus به مدت 9 ماه فعال هستند (39). با توجه به شرایط دمایی منطقه مورد مطالعه و عدم زمستان‌خوابی واقعی برای نمونه H. persicus و همچنین با توجه به نتایج حاصل از مطالعات قبلی که بر روی گونه­های مختلف از جنس Hemidactylus به دست آمده، می­توان احتمال داد که این گونه بیش از یک بار در سال زادآوری می­کند. با مطابقت این ویژگی­ها با ویژگی­های انواع چرخه­های تولیدمثلی، چرخه تولیدمثلی H. persicus از نوع فصلی گسسته می­باشد.

سپاسگزاری

بدین وسیله از آقایان مراد بشارتی و امید حیرانی که در جمع­آوری نمونه­ها ما را یاری نمودند تشکر و قدردانی می­گردد.